Махтау сёзле, назмула, жырла, сахна оюнла - бары да унутулмазлыкъ Залийни юсюнден

Бу кюнледе Нальчикни Совет Союзну Жигити Исай Иллазаров атлы онунчу номерли школунда КъМР-ни халкъ жазыучусу Залийханланы Жанакъайыт туугъанлы 100 жыл толгъанына аталгъан адабият-музыка ингир къуралгъанды. Аны мектепни директоруну юйретиу жаны бла орунбасары Марина Кантемирова, малкъар тилден бла литературадан устазы Газаланы Фатима окъуучулары бла бирге хазырлагъандыла.
«Залий, мы помним и любим тебя!» деген ат бла бардырылгъан тюбешиуню хурметли къонакълары уа КъМР-ни Жазыучуларыны союзуну правленини башчысы, поэт Беппайланы Муталип, китап басмачы Мария Котлярова, философия илмуланы доктору, Эфендиланы Фуад, билим бериу департаментни специалисти Афашокъаланы Мариям, библиотекачы Махийланы Азиза, къарачай-малкъар жаш тёлюню айныууна себеплик этген «Эльбрусоид» фондну келечилери эм бирсиле болгъандыла.
Жыйылгъанланы алларында сёлеше, школну директору Артур Кертиев, ингирни къурагъанлагъа ыразылыгъын билдирип, Залий малкъар адабиятда энчи жерни алгъанын белгилегенди. Ызы бла окъуучула, жазыучуну жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден хапарлай, Москвада редакторланы хазырлагъан курсланы тауусханыны, «Мени ауазым» деген биринчи китабыны, «Эльбрус» издательствону редактору болуп тургъаныны юсюнден да билдиргендиле. Ол кесини туугъан Кёнделенин, ата журтуну аламат табийгъатын сюйгенин, багъалагъанын да.
Аны чыгъармаларында уруш тема да аслам жерни алады. Бютюнда бег а ол аны «Сюлемен» деген поэмасында ачыкълайды. Кеси да, къазауатха къатышып, ёлюм бла бетден-бетге тюбеген жазыучу адам улу ёмюрледен бери да налат бере келген зат – ол уруш болгъанын толусунлай кёргюзтеди. Аны «Сюйген журтум» деген экинчи китабы уа 1957 жылда басмаланнганды. Белгилисича, бизни адабиятда биринчи романны жазгъан да олду.
Ингирни кезиуюнде Залийни назмуларына талай жыр этилгени да айтылгъанды. Залдагъыла да аладан бирин Тетууланы Шарафуддинни айтыуунда эшитирге онг тапхандыла. Аны макъамын а композитор Байчеккуланы Абидин такъгъанды.
  Окъуучула «Жаннган жюрекле» деген романдан юзюкню сахна оюн халда кёргюзтгенлери уа белгилерча жумушду. Ала аллай текстни кёлден билгенлерин эм анда ачыкъланнган темагъа эс бургъанларын да. Ызы бла ала таулу жазыучугъа уллу къыралыбызны жер-жерлеринден келген письмоланы бир ненчасын да эшитдиргендиле. Михаил Дудин, Левон Мкртчян, Яков Серпин, Абдижамил Нурпеисов аны чыгъармачылыкъ хунерин энчилегендиле, адамлыгъына ыспас этгендиле.
Муталип Азнорович да кесини сёзюнде Жанакъайытны эм алгъа адамлыкъ ышанларын белгилегенди. Аны халкъы ючюн этген иши жигитликге тенг болгъанын да чертгенди. Китап басманы редактору болуп тургъан кезиуюнде Къулийланы Къайсынны экитомлугъун да ол чыгъартханын билдиргенди. Аллай жазыучуну эсге тюшюргенлери ючюн ингирни къурагъанлагъа ыспас этгенди.
Мария Абрамовна да, сабийле кёргюзтген постановканы белгилей, жыйырманчы ёмюр адам улугъа келтирген къыйынлыкъланы юслеринден хапарлагъанды. Ол темала уа Залийни чыгъармаларында ачыкъланнганларын айта, жазыучу халкъыны тарыхын, фольклорун,тилин да иги билгенин эсгертгенди. Кеслери аллай бир къыйынлыкъны, кёчюрюлген азапны да сынагъан поэтле ахшы умутлагъа ийнаныуну жырын такъгъанларыны, ол ийнанмакълыкълары бла ала миллетлерине да жарагъанларыны юсюнден школчулагъа тынгылы хапарлагъанды. 1992 жылда жазыучуну юйюнде болгъанын, ол эм алгъа сабийлигини юсюнден айтыргъа сюйгенин да. Мектеп тау чюйютлюле тургъан тийреде орналгъанын эсгертип, малкъарлыланы ала бла байламлыкъларыны юсюнден да сейир затланы эшитдиргенди.
Махийланы Азиза уа, къайсы жазыучуну да чыгъармачылыгъын эм алгъа аны окъуучулары толу ачыкълагъанын чертип, Жанакъайытха келген бир ненча письмону окъугъанды. Сёз ючюн, алгъыннгы Совет районда (бюгюнлюкде Черек район) эки жылны ичинде военком болуп ишлеген отставкадагъы подполковник Акиндин Неустроев «Жаннган жюреклени» юсюнден оюмун айтады. Романны жаратып, аны жигитлерини сыфатларын, сагъынылгъан тийреде жашагъанланы, уруннганланы окъуна таныйды.
Бирси къагъытла уа Одесса, Кемерово областьладан, Башкъортостандан да келгендиле. Таулу жазыучуну чыгъармаларын, малкъар тилни да сюйген Валерий Гайворонский а кесини юйюнде энчи библиотекасында 150 китабы таулу, къарачайлы, ногъайлы авторланыкъыла болгъанларын да билдиреди. «Тау къушла» романы ючюн Залийге ыспас этип, таза малкъар тилде басмаланнган китапланы жиберирин тилейди.
Фуад Салихович да СКГИИ-ни атындан саулай устаз коллективге ыразылыгъын билдиргенди. Беш жыл мындан алгъа Бизнес институтда Жанакъайытны юбилейине аталып уллу илму конференция бардырылгъанын эсгертип, ол кюн школда къуралгъан кёрмючде аны материалларына кёре басмаланнган китапны кёргюзтюп, анда иги кесек зат архивден алыннганын да айтханды. Мариям Исмайыловна уа, ингирни байрамгъа санап, анга къатышханланы, келгенлени да алгъышлагъанды. Ол кеси да онунчу номерли школда бошдан къуралмагъанын, мектеп таулу жазыучуну атын жюрютген орамда орналгъанын эсгертгенди.
Композицияны кезиуюнде назмуну жыр, аны уа тепсеу алыша, сабийле не жаны бла да хунерлерин ачыкълагъандыла. Андан сора да, СКГИИ-ни студентлери тынгылы докладла этгенлерин чертирчады.
Не десек да, школчула бюгюнлюкде эшитген, кёрген затларын унутурукъ тюйюлдюле. Ала бир назмуну окъуна кёлден билип, неда чыгъармадан юзюкню окъусала, малкъар адабиятны келечилери бла бютюн шагъырейленедиле. Дагъыда бери Кенжени 20-чы номерли мектебини устазлары, окъуучулары да келгенлерин эсге алсакъ, педагогла бир бирлерини сынамларына юйреннгенлери бла бирге ёсюп келген тёлюню да ёмюрлюк къыйматлагъа тюшюндюргенлерине ийнанырчады.

 

 

Мокъаланы Зухура.

Свежие номера газет Заман


19.08.2019
16.08.2019
14.08.2019
13.08.2019