ЖАШАУУНУ ныхытлы жоллары

Догучаланы Локъманны  жашы Магомет къашхатаучуду. Малкъар халкъны кёчюргенде, 5-чи классха бара эди. Ол, эсгериулерин айта, бир кёлю тола, бир бети жарый, жашауунда тюбеген игилени, кёлкъалды болгъан сагъатларында жапсаргъанланы  сагъынады.

«Сизге солургъа келгенбиз...»
Къашхатаугъа мартны ал кюнлеринде аскер киреди. Ала юйлеге айланып, орамлагъа атла, юйлеге номерле берип, жазып айланнганлары эсимдеди. Бизге да келедиле эки солдат бла бир офицер. Атам, ала бла ушакъ эте, бу уруш баргъан заманда мынча уллу машинаны,  солдатланы да бери нек сюрюп айланнганларын сорады. Тамата да солургъа келгенбиз деп къояды.
Болсада элде жюрюген хапарладан оюм этип, анам, Къулбайланы Тенгизни къызы Наипхан, эки машок нартюх элтдиреди тирменнге.  Мартны жетисинде, тартхан эселе билейим деп, ары тебирейме.  Жолда суу да алмай, къуру челеклери бла келген бир къауум тиширыугъа тюбейме, ала солдатла суу боюнуна жибермейдиле дейдиле. Юйге къайтама да, атама айтама. Ол малланы къыстаргъа буюрады, чыкъсам – тёгерегибиз солдатла. Къайтама, атам да кёреди бола тургъан ишлени.
Ол ингирде жатабыз, юч жаш бла юч къыз бола эдик. Анабыз а аш юйде кюреше къалады.  Бир заманда аны къычырыгъына чабама, атам да жетеди. Ол эки солдат ушкокларын да тутуп, аллында сюелип. Сора офицер айтады: «Къайгъы этмегиз, сабийлени уятасыз. Жолгъа хазырланыгъыз», – дейди.
Тюзсюзлюкле, чырмаула
Джалал-Абадха жетип тюшгенде, алыучула келдиле да, атам Сталин колхозгъа кёл алды. Бачаманы атын жюрютген колхоз иги суннган болур эди, ол а – бир къыяма: башлары къамиш бла  жабылгъан жер юйле. Бир кёнделенчи тиширыу эки сабийчиги бла, мен быллай юйге кирлик тюйюлме деп, эшикде къалгъан эди. Артда мюлкню таматасы юйюнден анга бир отоу бёлгени эсимдеди.
Мамукъ ёсдюргенди ол колхоз. Артыргъа сюейдиле  бизнича сабийлени да. Бёзюланы Келлет, культивация эте туруп, ат бир жанына кетип, юч-тёрт ёсюмню аудургъан эди да, ол кюн биринчи кере кёргенме адам адамны къамичи бла тюйгенин. Мени да ургъан эди бир киши, белинги бюк къалгъанлача деп.  Дагъыда анда салам скирдала этгенбиз. Тюшге дери школда окъугъанбыз, артда уа ол жумушлагъа сюргендиле.
Окъугъан а иги этгенме. Жети классны бошагъанлай, Фрунзеде кооператив техникумгъа кирирге эди муратым, алай таулу болгъаным ючюн жолум кесилди. Джалал-Абадда бир техникумгъа береме къагъытларымы, болмайды. Ары да постладан бугъуп жюрюгенме – паспортумда жазылып эди сегиз километрден узакъ кетсенг, жыйырма беш жылгъа Сибирьге жиберликдиле деп. Райцентрде 8-чи классха кирирге да кюрешеме, алай узбек школда окъуялмайма.  Атабыз да ауушады.
Бир кюн  Гавченко Иван Моисеевич деп бир оруслу кишиге тюбейме, ол а кел, мени бла ишле, агъач уста этейим мебель чыгъаргъан жерде дейди да, юч айны сохта болуп турама, жыйырма сом алып. Фатар да табама, юйге солуу кюн къарангыда бахча ичлери бла жюрюйме. Сугъарылсала уа, батып кетип, бир да жунчугъанма.
Бир кюн ишлеген жериме фатар ием келеди, аскерчи излейди, не этгенсе деп. Бир машинаны кузовуна олтуртуп элтеди мени ол солдат. Жыйырма бла беш жыл олтурургъа уа сюймейме. Къачханча этип, ызымдан атып ёлтюрюп къойсаламы иги болур деп оюмлайма.  Бир тюкеннге жетгенлей, суу аллыкъ эдим дейме да, тохтайдыла. Киреме да, «Казбек» тютюнден ол аскерчиге юч пачка алып чыгъама. Бир кесек жумушайды.
Область комендантха кийирип барадыла мени. Ол а – бизни кёчюрген офицер. Хапар сорады, айтама. Атамы  ауушханына да къайгъы сёз береди. Постладан къачып айланнганымы билгенде, къагъыт жарашдырады, Джалал-Абад областьда эркин айланырча.
 «Кишиге хатам,
хылим да жетмей…»
Бир жол, бизни мамукъгъа элтгенлей, анда таматаладан бири бла сёз болама да, ол манга: «Сиз ата журтугъузну сатхансыз!» – дейди. Олсагъат ыннамы къарындашы Гажонланы Къаншаубийни тузакъда этген жыры тюшеди эсиме:
Кишиге хатам-хылим да жетмей,
Ахча-бохча деп аны да кёрмей,
Тобукъгъа дери батып къаргъа,
Турама Сибирьде агъач къыра…
Сора: «Не видели мы ни копейки. Грязный ты человек!» – дейме да,  жаягъына урама. Сюд этедиле да, жаза салып,  мени  кирпич заводха иедиле алты айгъа. Иш хакъымы жыйырма беш процентин тыйып турадыла. Андан къайтханлай, кетеме деп къагъыт жазама. Таматам унамайды, аны да жыртып, ишле, керек затынг болса, келирсе деп къояды. Юй ишлерге да болушханды манга.
Къууанч хапар
Ётмекни карточкала бла ала эдик. Кече узуну сакълап чыгъыучу эдик. Анам да, мен да алай этебиз да, эрттенликде уа очередьге да эс бурмай, бир къыргъызлы тиширыу кирип, сатыу этип чыгъады. Анам а анга кезиусюз нек киргенсе дейди. Ол заманда ол къыргъызча: «Жууукъ заманда мындан думп боласыз», – дейди. Кимди бу деп сорама анда бир кишиден, ол а бу уллу къуллукъчуну къатыныды, ол кеси да Москвадан бусагъатда къайтханды дейди. Сора къууанабыз, бир зат билип айтады деп.
Базар ишими тюз жанында эди. Бир кюн тюш азыкъ ашаргъа ары барама.  Мен да орта жолчукъда бара тургъанымлай, радиодан кёчгюнчюлени бла аскер жесирдегилени эркин этерге деп буйрукъ чыгъады дейдиле.
Юйге келип, анама айтама да, юйню сатаргъа деп къагъыт жазып столбагъа жабышдырама. Терк окъуна аладыла. Паспорт столну таматасын, рестораннга элтип сыйлайма да, документлерибизни жангыртып, 1956 жылда Нальчикге атланабыз.
Къайтыу
 Бери жетгенлей, атамы бир таныш чюйютлюлери бар эдиле, чабып алагъа жетеме. Ызы бла нек эсе да бусагъатда Лермонтов бла Ленин орамны мюйюшюнде уруш кезиуде кюйген юйге жетеме – тургъаныча тура эди. Фатарда тохтайбыз. Сора, агъач уста керекди деп окъуп, Саулукъ сакълау министерствогъа барама.  Аладыла да, Затишьеде бир обжещит да бередиле.
Алай кёпге бармайды ол насыбым, милиция келип, андан къыстайды. Тамата мени Бахсанда больницагъа жибереди, аш-сууунг да, турур жеринг да болур деп. Ол заманнга таулула да къайтып башлайдыла, Къашхатауда юйюбюзге да кёчебиз. Элимде агъач заводда ишлеп башлайма.
Бир кере Азиядан энди къайтып келген жууукъларымы кёре барама. Экиге айланнган къарындашым Гажонланы Мустафир халжарда бир мюйюшню бёлюп, къарангы этип, андан чыгъады да, сурат эте тургъанын айтады. Андан бек термилген затым а жокъ эди не заманда да.
Муратыны толууу
Кёргюзт деп тилейме да, кийиреди мени. Бир акъ къагъытны эки жанын да кёргюзтеди да: «Кёресе да, жукъ да жокъду», - дейди. Сора окъуйду  Къурандан бир затла, ызы бла суугъа сугъады да, ол къагъытда сурат чыгъады.  Алай-алай этеди бир ненча кере.
Анга асыры сукъланнгандан, экинчи кюн жукъламай, эки диван этип сатама да, фотоаппарат алама. Несин айтаса, суратха тюшюреме, къагъыт да алама да, къарангыда олтуруп, ол къагъытлагъа окъуп, суугъа сугъуп кюрешеме – зат да жокъ! Проявитель, закрепитель деп билсенг а!
Сочиге путевка келеди да, мени ары иедиле солургъа. Анда сурат этген араны кёреме да, тилейме, жалынама, юйретигиз деп. Андан юйге суратчы болуп къайтама.  Нальчикге келеме, алмайдыла бир жерге да. Ол заманда биз элли Зокаланы Зейтунну бир къуллугъу бар эди да, анга барама, сёлешип, бир таулу суратчы нек болмайды арагъызда деп, алдырады ишге. Бир кесекден а район газетде ишлеген Гуртуланы Салих чакъырып, ол редакцияда къыркъ бла беш жыл ишлегенме суратчы болуп.
Юйюн жарытхан туудукъла
Юйдегиме да мында тюбегенме. Къоншуда жашагъанды. Кёргенимде, жаратып, былайда болмаса, ызындан тюшер эдим дейме, уялама.  Бир кюн а экиге айланнган эгечим сагъынады аны.  Холамханланы Къасболатны къызы Роза бла юч жаш бла къыз ёсдюргенбиз. Таматабыз Руслан тюкен тутады. Зауур Москвада жашайды, ишлейди. Ортанчы Аслан биргеме жашагъан, кесимча,  агъач уста, дуниясын алышханды. Къыз Вера Къашхатауда жашайды. Отуз жыл болады аналары кетгенли, ол жангыз къалгъан келиним бла турама ...
Магометни мудах эсгериулерин къачыргъан а аны туудукъларын бла аладан туугъанланы сагъыннганым болгъанды. Он туудукъ бла аладан туугъанда он сабий жарытадыла бюгюн таматаны арбазын.
Суратда: Догучаланы Магомет ана къарындашы Къулбайланы Алий бла.

Эсгериулени Кертиланы Сакинат жазып алгъанды.

Свежие номера газет Заман


15.03.2019
13.03.2019
11.03.2019
06.03.2019