Кёк бла бир эди аны жаны

Малкъар халкъны махтаулу жашы Байсолтанланы Алимни сыфаты ёмюрден ахыргъа дери да мени эсимден кетерик тюйюлдю. Бийик ёсюмлю, кенг жауурунлу... Ол манга бюгюн да кёз аллымда тургъанча кёрюнеди. Аны таныгъанла ариу къара кёзлерин, жарыкъ кёллюлюгюн, ышаргъаны бетине бир тап ушагъанын унутурукъ тюйюлдюле.
Оюну, чамы бла нёгерлерин къуру кюлдюргенлей турур эди. Аны ючюн  ала Байсолтан улун бек сюйгендиле. Хар ким да аны бла тюбеширге, ушакъ этерге, хапарына тынгыларгъа итиннгенди.
Мен аны бла биринчи кере 1939 жылда танышханма. Ол заманда Алим 20-жыллыкъ жашды. Алай кесини жыл санындан тамата кёрюне эди. Мен а - истребитель авиация полкну штабыны начальниги. Байсолтан улуна ким да эс бурмай къоярыкъ тюйюл эди. Биринчи кёргенлей окъуна мени кёлюме да бек ушады. Бир кесекден аны бла шуёхла болдукъ.
Биринчи кере сермешге ол Финляндия бла урушда киргенди.  Анда да  кесин иги жаны бла кёргюзтгенди. Алаша учуп, душманны топла, пулемётла орнатылгъан точкаларын, ызларындан къуууп, автомашиналарын, башха транспортларын жокъ этгенди.
... 1941 жыл. Артыкъ бек да къыйналмай, бир талай европалы къыралны аякъ тюпге малтап, фашист Германия Финляндияны север жанына кёп аскерле жыйышдырады. Аланы совет чеклеге жууукълашдыра келеди. Ханко аскер-тенгиз базаны магъанасы уллу болгъанындан хыйсап этип, бизни командование анда аэродромну тап къураргъа буйрукъ береди. Ремонт этиле тургъан аэродромда дежурстволукъну бардырыргъа «чайкаланы» бир эскадрильясын къалдырып, къалгъанларын Фин богъазны юг жагъасында аэродромладан бирине кёчюрюрге оноу болады. Анда да юйрениуле Совет Союзну Жигити Иван Георгиевич Романенкону башчылыгъы бла бардырылгъандыла.
Ол аэродромда тургъанлай эшитген эдик Уллу Ата журт уруш башланнганын. Жаланда дежурный звенодан (буйрукъ болгъанлай, кёкге кётюрюлюрге хазыр болуп тургъан тёрт лётчикден) къалгъанларыбыз, патефонну сокъдуруп, тангону тепсей тура эдик. Аскер тревога берилип, биз тангону тепсеп бошаялмадыкъ. Артда Алим манга былай айтхан эди: «Пётр Львович, билемисиз, уруш бошалгъандан  сора, заманым болса, бизни полкубузну юсюнден «Незаконченное танго» деген аты бла китап жазаргъа умутум барды».
Жарсыугъа, насыбы тутмады аны алай этерге. Ол китабыны атына алай нек атарыкъ болур эди деп, аны юсюнден кёп сагъыш этгенме. Баям, ол мамыр жашауну ырахатлыгъындан урушну отуна кирип къалыуну болумларында нёгерлерини кишиликлерин, жигитликлерин, къаты кёллюлюклерин кёргюзтюрюк болур эди.     
25  июньну танг аласында  бизни эскадрильябыз, Алим да бизни бла эди, Ханкода  аэродромгъа келип къонду. Бир тюрлю чырмау болмады. Финнлиле бизге аэродромгъа къонаргъа аз да чырмаулукъ этмегенлерине бюгюн да сейирсиннгенлей турама. Ары дери уа эм андан сора да аэродромну топла бла тохтаусуз атып тургъандыла.    
Ханкону башында сермешледе Байсолтан улу къоркъа билмеген лётчик болгъанын кёргюзтгенди.  Самолёту бла, хауа разведкагъа учуп, немислилени жаяу аскерлерине эм автоколонналарына, аскер техникаларына от ачханлай  турду. Анда этген жигитлиги ючюн Къызыл Байракъны ордени бла экинчи кере саугъаланды.  
Ханкодан бек артда андан артха кетип баргъан аскерлени эм кемелени къорууларгъа къалгъан авиагруппа кетген эди. Бек къыйын болумлада, къарангыда учаргъа тюшгенди. Самолётланы кюйдюрюп, кесигиз а кемелеге минип  келигиз деп, командование алай окъуна айтхан эди. Лётчикле сюйгенлерича этсинле деп, ахыр оноу алай болгъанды. Аладан жангыз бири да самолётун къоюп кетерге унамагъанды. Кёз байланнганда учхандыла. Аны къыйынлыгъын айтып ангылаталлыкъ тюйюлме. Бир самолёт белгиленнген жерге жеталмагъанды, экинчиси, шасси ачылмай,бузлагъан кёлге тюшген эди. Алим кесини самолётун  «уллу жерде» хатасыз къондургъанды.
Авиагруппа къайтыр заманнга Ленинград къуршоугъа алынып эди. Полкну, жангыдан бирикдирип, Ладога кёлню тийресине жибердиле. Алгъа ачдан къыйналгъан ленинградчылагъа аш-азыкъны баржала бла ташып турдула, кёл бузлагъандан сора уа буз жолну юсю бла. «Жашауну жолу» деп атагъан эдиле анга. Аны хауадан къорууларгъа эди полкну баш борчу. Ол борчну жууаплылыгъын лётчикле иги ангылагъандыла.
1941-1942 жылланы къышы къыйын эди. Сууукъла 35 градусха дери жетгендиле. Лётчикле кийген къапла аланы бетлерин сууукъдан хазна сакъламагъандыла, аны бла да къалмай, учууда чырмау болгъандыла. Бетлерине, боюнларына жакъгъан къаз жау да болушмагъанды. Болсада самолётла, кёкге заманында кётюрюлюп, Кобонаны къоруулагъандыла. Анда Ленинградха жибериллик аш-азыкъ продуктланы запаслары сакълана эдиле. Бизни сегиз самолётдан къуралгъан группабызны борчу немисли бомбардировщиклени Кобонагъа ычхындырмазгъа эди.
Къоркъуулу болумладан бизни хар заманда да шуёхлугъубуз, бир бирге болушургъа, таянчакълыкъ этерге хазырлыгъыбыз къутхаргъандыла. Ол аскерчилеге тёре эди. Аланы хар бири нёгерини жашаууна, башха болмай, кесини жашауунача, сакъ болгъанды. Байсолтан улу да аллай адам эди.
Къысхасы: «Бири барысы ючюн, барысы да бири ючюн» деген закон бла уруш этгендиле Балтиканы лётчиклери. Андан сора да,  ала кёп жерледе къыйын болумгъа тюшген жаяу аскерлерибизге болушхандыла. Душманны топ, пулемёт точкаларына, танк колонналарына чабыууллукъ этгендиле. Аны бла бирге, разведкагъа учуп, жаяу аскерлерибизге керекли затланы билдиргендиле.
Битеу ол операциялагъа Байсолтан улу тири къатышханды, керти да, къоркъгъан дегенни билмеген жаш эди. 1942 жылны башында ол саулай полк бла бирге Туугъан журтну аллында гвардиячы ант этгенди. Анда уа  быллай сёзле болгъандыла: «Туугъан журт, тынгыла бизге! Бюгюн биз санга ахыргъа дери кертичилей къалыргъа сёз беребиз. Душманны бютюнда къаты ууатыргъа, совет аскер сауутну кючюн-къарыуун кёргюзтюрге бюгюн сёз беребиз. Туугъан журт! Бизни къолларыбыз самолётну штурвалын тутхан, кёзлерибиз фашистле малтагъан жерибизни кёрген, жюрегибиз ургъан эм къан тамырларыбызда къан жюрюген къадарда биз душман бла жан-къан аямай сермеширикбиз, хорлам ючюн жаныбызны да аярыкъ тюйюлбюз. Гвардиячы бир заманда да хорланмайды, гвардиячы ёлюрге боллукъду, алай хорланыргъа уа  угъай».
Алим этген антына кертичи болгъанды, Туугъан журтну аллында борчун намыслы толтургъанды, Ханкону, Таллинни, Ленинградны, «Жашауну жолуну» башларында уча, аны «ястребогу» совет авиацияны махтаулулугъун керелегенди. Ол самолётну ичинде уа Ата журтубузну чынтты патриоту, Малкъарны махтаулу уланы Байсолтанланы Алим олтуруп болгъанды.
Ол 1943 жылда Кронштадтны башында хауа демлешде ёлгенди. Фашист самолётла бизникиледен эсе иги кесек кёп болгъанларына да къарамай, сермешге арсарсыз киргенди. Тенгизчи лётчикни, Совет Союзну Жигитин, гвардияны капитаны Байсолтанланы Алимни Балтий тенгизни толкъунлары жутхандыла. Ол жашауун хорлам ючюн бергенди. Ол халкъны эсинде  сауду.

Пётр Ройтберг, Байсолтанланы Алим къуллукъ этген 4-чю авиаполкну штабыны алгъыннгы таматасы.

Свежие номера газет Заман


19.08.2019
16.08.2019
14.08.2019
13.08.2019