«Жашларыбыз саугъала ючюн угъай, Ата журтубузну, юйюрлерини намысларын сакълар мурат бла сермешгендиле»

Байсолтанланы Алимни  эгечини жашы Мызыланы Таубий ахыр 30 жылны жигит  жууугъуну жашауун, аны урушда тарыхын тинтиу бла кюрешеди. Кёп шартла жыйышдыргъанды, аланы  «Алим Байсултанов – легенда Балтики» деген сейир китапда   басмалагъанды.
Батыр лётчигибизни 100-жыллыгъын белгилеуню аллында Таубий бла тюбешип, китапны жазып башларгъа ким кёллендиргенини, Алим къаллай адам болгъаныны эм кёп башха затланы юслеринден ушакъ бардыргъанбыз.

- Таубий, Хорламны кюнюнде Байсолтанланы Алимни сураты бла «Ёлюмсюз полкну» ал тизгинлеринде баргъанса. Нальчикни ара орамы бла ётгенингде, къаллай оюмла туугъандыла?
Байсолтанланы Алим миллетибизни бек жигит адамларындан бириди десем, мени бла бир адам да даулашырыкъ болмаз. Ол  1942 жылда – урушну эм къыйын кезиуюнде – Совет Союзну Жигити деген эм даражалы атны алгъанды.  Ма аны ючюн кёлюм толуп, уллу ёхтемлик бла элтгенме аны суратын. Жаш тёлю да кёрсюн, миллетни къаллай аламат жашы болгъанын, андан юлгю алсын.
 - Алимни жашауун тинтейим деп а къалай келгенди эсинге?
- Яникойда аны юйчюгю барды. Анга жюз жылдан артыкъ болады. Анда музей къуралса, къалай аламат боллукъ эди деп келеди эсиме. Алай адамла къарарча суратла, тарых шартла керекдиле. Атама, анама, жаннетли болсунла, муратымы айтама. Ала уллу ыразы боладыла. Алимни Хаммат деген къарындашына да билдиреме сагъышларымы. Ол а  командирини, биргесине къуллукъ этгенлени телефонларын, адреслерин береди.  Ала 1968 жылда Яникойгъа келген эдиле  элчиле, тукъум бла  тюбеширге.  
Ма алай бла Ленинградха атланама. Ары эрттенликде беш сагъатда жетеме. Танымагъан-билмеген жерим, уллу шахар. Не этерик эдим, заманнга да къарамай, сёлешеме командири Борис Иванович Михайловха. Ким болгъанымы ангылатханымда, алай къууанады ол. Юйюнде бир ыйыкъ тургъанма.   Суратла да бергенди, кёп шартланы юслеринден да айтханды. Ол кеси да Алимни юсюнден назму жазгъанды – бек кючлю сёзлери бардыла, окъусанг, санларынгы титиретген.
Ленинградны 188-чи школунда уа   бир дружина Алимни атын жюрютгенди. Бюгюн да болур ол. Ленинградчыла урушну жылларында блокадагъа тюшюп, уллу къыйынлыкъ сынагъандыла. Аны себепли тарыхха бек къатыдыла, шахарны эркинлиги ючюн сермешгенлени сыйларын бийикде тутадыла. Алимни юйюнде музей жарашдырыргъа сюйгеними билдиргенимде, манга школну таматалары кёп материалла бередиле.
Алай бла 1989 жылдан бюгюннге дери  архивлеге барып, биргесине къуллукъ этгенле, командирлери бла тюбешип кюрешеме.  Москвада, Ленинградда, Подольскда Къоруулау министерствону ара архивинде, шимал ара шахарыбызны аскер-тенгиз музейинде  да болгъанма. Ейскде лётный училищеге да баргъанма. Хар тюбеген адам Алимни юсюнден жаланда ариу, махтау, ыспас сёзле айтхандыла.  
Шартла кёпдюле, алагъа кёре телевиденияда бериуле да этилгендиле. Китап жазаргъа уа Жабелланы Лидия кёллендиргенди. Ма алай бла Уллу Хорламны 60-жыллыгъына 9 майгъа «Алим Байсултанов - легенда Балтики» деген китап басмадан чыгъады. Аны презентациясы Кисловодскда да болгъанды. Анда уа профессорла, тарых илмуланы докторлары анга уллу багъа бергендиле.
Жаланда бир терс ишим барды, бюгюн да сокъуранама анга. Алимни самолётуну техниги Антоновха телефон бла сёлешеме.  Аны айтханларын къолум бла жазаргъа кюрешеме, алай юч сагъатны ичинде баргъан ушакъны,  шёндюча онг болуп  диктофоннга жаздырсам, бек  сейир шартла сакъланырыкъ эдиле. Экинчи жыл барсам энтта тюберме деп, уллу кёллю болуп къалама.
-Керти окъуна кёп шартла жыйышдыргъанса, ол ма быллай адам эди деп бир оюм къурагъанмыса?
-  Аны  юсюнден анамдан, атамдан, аны къарындашларындан эшитгенимден, биргесине къуллукъ этгенлени айтханларындан кёпню билгенме. Ол огъурлу, сабыр, жигит жаш болгъанды. Урушха кирсе уа, тюрленип,  аны танымай къалыучу эдиле биргесине къуллукъ этгенле. Бу сюйдюмлю, огъурлу жаш былай къалай болуп къалды деп, сейирге къалыучу эдик, деп хапарлагъандыла.
Атасы Юсюп уучу эди – Яникойда аты айтылгъан адам. Кеси да илишаннга уста болгъанды. Архив шартлада окъуй келеме да, анда быллай сёзлеге тюбейме: «…отличник стрелок по наземным и воздушным целям». Ким биледи, атасыны усталыгъы, уучу фахмусу да ётген болурла анга.   
- Жигит лётчигибизни юсюнден суратлау фильм алдырыр муратынг а бармыды?
- Ленинградда «Балтийское небо» деген кино чыгъарылгъанды. Ол Алим къуллукъ этген полкну юсюнденди. Алай анга бирле бюсюремегендиле, жигитлени   атларын, тукъумларын тюрлендиргенлери ючюн.   
 Былайда Измаил Кожемовну сагъыныргъа сюеме. Ол Къабарты-Малкъарданды, кеси да аскерчиди. Отставкагъа чыкъгъандан сора  киностудия къурагъанды, документли фильмлени режиссёруду.  Аны бла бирге Балтий тенгизге чыкъгъанбыз, хауада съёмкала  бардыргъанбыз. Ол документли-суратлау  фильм алдырады, аны жылны ахырына дери бошап, чыгъарыргъа мурат этеди.
- Мен бир-эки адамдан да эшитгенме, Алимни Жулдузу, башха саугъалары къайда болурла деп. Санга ол белгилимиди?
- Ахыр  сермешге учханда, ала биргесине болгъандыла. Шёндю аланы макетлерин этдиргендиле, музейге да ала салынырыкъдыла.
- Жашы Валерий бла уа жууукъ байламлыкъла жюрютемисе?
- Хау, ол кёп жылланы Москвада жашагъанды, шёндю Къабарты-Малкъардады. Алимны жашау къадары къысха болгъан эсе да, аны тукъуму юзюлмегенди.   Жашына уа айтхылыкъ лётчик Валерий Чкаловну атын атагъанды.
Валерий кеси да аскерчиди, 30 жыл чакълы лётный аскерледе къуллукъ этгенди, ол санда  Германияда да. Аны да эки жашы бардыла – таматасына Алим деп атагъанды. Экинчиси – Вадим. Биринчи Москвадады, башхасы уа Краснодарда Темрюкда турады. Ала  жигит аталарыны, аппаларыны атын бийикде жюрютедиле, даражасын ёсдюргенлей турлукъдула деп ийнанама.   
- Бир кезиуде аэроклуб ачып, аны атына да Байсолтан улуну  атын атаргъа  деген мурат болгъанды. Шёндю ол жаны бла иш къалайды?
- ДОСААФ-дан аны юсю бла сёлешген эдиле, алай шёндю тынгылап турадыла. Бир кезиуде аны къураргъа деп, къаты кюрешгенбиз. Алай кимни атын берирге тийишлиди дегеннге жетгенде,  даулашла башланнгандыла да.  
 Хау, республикада башха лётчикле да бардыла. Алай аланы арасында Совет Союзну Жигити деген ат биринчи Байсолтанланы Алимге берилгенди. Андан бек ким тийишлиди?  Бу иш къуралса, жаш адамларыбыз юйренип, парашют бла секирип, аман ишледен тыйылсала, не хатасы барды? Бу жумушха ветеран организацияла да къайгъырсала   боллукъ эди.  
- Таулу халкъ Уллу Ата журт урушда кёп батыр уланын  тас этгенди. Аланы арасында уа Совет Союзну Жигитине кёргюзтюлгенле да бардыла. Жарсыугъа, миллетге кир жагъылып, алагъа бийик къырал саугъалары берилмей къалгъанды. Алай тюзлюк тохташып, алтын жулдузлары  къайтарылыргъа тийишлиди. Сен анга къалай къарайса?
- Сагъыш бир этигиз, урушну аулакъларында къан тёкген жашланы аталарын-аналарын Орта Азиягъа кёчюргенде, атлары башха миллетлени аллында аманнга айтылгъанда, халкъны даражасы алай тюшюрюлгенде, аскерчилерибизни жюреклери къалай сыннган болур? Алимни атасы бла анасы кёчмезге эркин эдиле. Алай Юсюп миллетимден айырыллыкъ тюйюлме  деп, халкъ бла бирге болгъанды.   
Жашларыбыз, сёзсюз, саугъала ючюн бардырмагъандыла къазауат,   ата журтубуз, юйюрлерини жалынчакъсызлыкълары ючюн къан тёкгендиле. Мен акъыл этгенден, аланы тукъумлары тюзлюк тохташдырылырын излерге  керекдиле. Бу иш къуралса, миллетни даражасы къалай бийикге кётюрюллюкдю, саулай республикагъа да махтау боллукъду.  
- Газетибиз Байсолтанланы Алимни 100-жыллыгъына аталып чыгъады да, аны бла байламлы окъуучуларыбызгъа къаллай алгъыш этерге сюесе?
- Биз эм ариу республикада жашайбыз. Ахшы, огъурлу адамларыбыз бла ёхтемленирчабыз. Бир заманда да уруш болмасын, тамата тёлю сынагъан къыйынлыкъла къайтарылмасынла. Миллетибиз айный барсын, огъурлу, акъыллы, билимли, жигит адамларыбыз кёп болсунла. 

Ушакъны Тикаланы Фатима бардыргъанды.

Свежие номера газет Заман


19.08.2019
16.08.2019
14.08.2019
13.08.2019