Уллу хорламда таулу жашланы тийишли юлюшлери

Быйыл Беларусь немис-фашист ууучлаучуладан азатланнганлы  75-жыллыгъын бегилейди. Республика кёп заманны ичинде унугъуулукъ, зорлукъ, азап сынап тургъанды. 1944 жылда 23 июньда уа «Багратион» операция башланнганды. Ол эки кезиуге бёлюннгенди. Биринчисинде (23 июньдан 4 июльгъа дери) бла экинчисинде (5 июльдан 29 августха дери) бешишер операция бардырылгъандыла.
Биринчи кезиуде  душманны баш кючлери ууатылгъандыла эмда жерини иги кесеги эркин этилгенди.  Витебскни, Бобруйскну бла Минскни тийрелеринде битеу да 30 чакълы немисли дивизия къуршоугъа алыннганды эмда ууатылгъанды. 3 июльда 1-чи эмда 3-чю Беларусь фронтланы танк аскерлери БССР-ни ара шахарын азатлагъандыла.
Ол жетишимле бла кёлленип, совет аскерле алгъа хорламла бла таукел баргъандыла. 28 июльда фашистле Брестден къысталып, Белоруссия толусунлай эркин этилгенди.
«Багратион» операцияны кезиуюнде германлы аскерлеге уллу халеклик салыннганды: 289 минг адам ёлтюрюлгенди неда пленнге алыннганды, 110 минги да жаралы болгъанды. Душманны техникасыны иги кесеги жараусуз этилгенди, къалгъаны да къолгъа алыннганды. Алай совет аскерле да ол хорлам ючюн уллу багъаны тёлегендиле. Тёрт фронтда да 178,5 минг адам жоюлгъанды, 587 минги жаралы болгъанды. Танкладан 2957, топладан 2447, самолётладан 822 чачдырылгъан эдиле.
Беларусь ючюн сермешледе совет аскерчиле уллу кишилик этгендиле. Анга къатышханладан  1500 адам Совет Союзну Жигити деген атха тийишли болгъандыла, мингле бла адамла сыйлы орденле эм майдалла бла саугъаланнгандыла. Аланы араларында таулу жашла да бек кёп эдиле. Бюгюн аланы бир кесегин сагъынабыз.
Гвардияны тамата лейтенантны Чеченланы Шамил разведка ротаны командири эди. Белоруссия ючюн къаты къазауатладан биринде ол бир жаралы солдатны къатында тохтайды. Окъла сызыла тургъанлай, аны сюйреп, къоркъуусуз жерге дери элтгенди. Ма ол  къабартылы Таля Катанчиев болгъанды.  Таулу жаш аскерден Къызыл Жулдузну эки, Ата журт урушну 1-чи эмда 2-чи даражалы орденлери, «За отвагу», «За боевые заслуги», «За взятие Берлина» майдаллары бла къайтханды.
Этезланы Зекерия 1944 жылда Белоруссияны азатлау ючюн баргъан сермешде жоюлгъанды. Жигит комбатны аты школлагъа, орамлагъа да аталгъанды. Ол Совет Союзну Жигити деген атха да кёргюзтюлгенди (ёлгенден сора).
Залийханланы Магомет Къызыл майданда болгъан айтхылыкъ параддан кетген эди фронтха. Аны танк ротасы Гомельни, Минскни, Польшаны кёп эллерин бла шахарларын азатлаугъа къатышханды. Поляклыла тохташдыргъан  «Крест за заслуги» орден бла да саугъаланнганды. Гвардияны капитаны урушну Балтий тенгизни жагъасында бошагъанды, кишилиги эмда жигитлиги ючюн Къызыл Байракъны, Къызыл Жулдузну, Ата журт урушну биринчи эм экинчи даражалы орденлерине тийишли болгъанды.
Шауаланы Сагидуллах Белоруссия ючюн сермешледе сол къолун тас этгенди, жаралы болуп, онг кёзю кёрмей къалгъанды. Аны ол заманда Къызыл Жулдузну орденине кёргюзтген эдиле, алай ол саугъа иесин 26 жылдан сора тапханды.
«Мен, къайры жиберселе да, ары барып, къазауат этгенме. Сау къалгъанма… Бир-бирде кеси кесиме: «Не зат сакълагъан болур эди мени?»,-деп сорама. Урушха кирирден алгъа элими, юйюмю, юйюрюмю эсиме келтиргенме, олму болур эди мени ёлюмден сакълаялгъан кюч?..»,-деп эсгергенди ол.
Бачиланы Мустафа, ротаны парторгу, коммунист, атакалада дайым ал сатырда болгъанды. Аны къалай жоюлгъаны кёп заманны ичинде белгисиз эди.  «Къайда асыралгъанын билсем, бауурум бла сюркелип барыр эдим»,-деучю эди юй бийчеси. Къызчыгъы Шура, акъылбалыкъ болгъанлай, атасын излеп башлагъанды. 1971 жылда СССР-ни Къоруулау министерствосуну архивинден анга быллай жууап келгенди: «Бачиланы Гитчени жашы Мустафа 1943 жылда ючюнчю октябрьде Белоруссияны Комаринск районунда сермешледе жоюлгъанды. Чернево элде асыралгъанды». Бир кесекден а Подольскден Мустафа «За отвагу» майдал бла саугъаланнганыны (ёлгенден сора) юсюнден билдирилгенди.
Кюйгенланы Мухай Уллу Ата журт уруш башланнганда юч сабийни атасы эди. Алай анга балаларыны насыпларын кёрюрге буюрмагъанды.  Ол биринчи кюнледе окъуна кеси ыразылыгъы бла фронтха кетгенди. Кёп да бармай а Белоруссияда ауушханды, къабыр юлюшюн да анда тапханды.
«Багратион» операция башланыргъа Белоруссияда партизан къымылдау да кюч алгъанды. 150 бригада бла 49 отряд душманны аякъ тюбюнде от жандыргъандыла. 20 июньдан 29-суна дери 40 минг рельсни чачдыргъандыла, 147 фашист эшелонну аскер техникасы эмда солдатлары бла бирге аудургъандыла. Анда бизни жерлешлерибизни да барды юлюшлери.    
Киштикланы Магомет Минск бла Барановичи шахарланы тийрелеринде фашистле бла чынтты жигитча сермешгенди. Бир къауум нёгери бла Птичи деген черекни юсю бла ётген кёпюрню атдыргъанды. Смоленск, Могилев шахарланы къоруулай, зенит пулемёт бла фашист бомбардировщикни агъызгъаны ючюн, аскер биригиуню командири аны энчи алгъышлагъанды.
Полкну комиссарыны буйругъу бла Киштик улуну зенит батареягъа кёчюредиле. Алай анга анда кёп мычыргъа тюшмегенди. Ол заманда кёкде толусунлай бийлик этген гитлерчи авиация, бомбала бла уруп, батареяны муру-чуру этгенди. Полкну къалгъан-къулгъанлары, агъачны теренине кирип, отряд къурайдыла, анга «Неустрашимый» деп да атайдыла. Партизанла  немислилеге тынчлыкъ бермегендиле. Фронтха аскерчиле эмда техника элтип баргъан эшелонларын чачдыргъандыла, темир жолланы бузгъандыла. Таулу жашны жигитлиги эмда батырлыгъы ючюн ротаны командири этгендиле, Къызыл Байракъны ордени бла да саугъалагъандыла.
Къулчаланы Махти да Белоруссияны агъачларына къызыу сермешледе ротасындан бек аз адам къалып, жесирликге тюшмез ючюн кетген эди. «Буревестник» партизан отрядны Кутузов атлы отрядыны комиссары да болуп тургъанды. Минскни тийрелеринде сермешледен биринде экинчи кере жаралы да болады. Ол заманда этген жигитлигини юсюнден 1943 жылда 2 июльда «Правда» газет жазгъанды, битеусоюз радио бла да билдирилгенди. Айтхылыкъ белоруслу партизан Къызыл Байракъны, Къызыл Жулдузну, Ата журт урушну биринчи даражалы орденлерине тийишли болгъанды.
Урушдан сора да Къулча улу  Минскде райисполкомну таматасыны орунбасары болуп да ишлегенди. Республика кеси тохташдыргъан «Белоруссияны партизаны -1941-1944» деген  алтын суу ичирилген майдал бла да саугъаланнганды.   
Ахкёбекланы Исхакъны тасхачыланы школун бошагъанланы къаууму бла Белоруссиягъа   жибергендиле. Ала Гомель шахарда немислиле Германиягъа ишге жиберирге  беш минг адамны тизмелерин хазырлагъандыла да, аланы  жокъ этерге керек эдиле. Гомельде тасхачыла подпольщикле тутхан мекямда чурукъчу мастерскойгъа ишге киргенча этедиле.  Кюн сайын  кече ортасына дери урунуу биржагъа ненча адам келгенине бла кетгенине, къалауурла къалай алышыннганларына да къарап тургъандыла.
Мындан ары созаргъа жарарыкъ тюйюлдю дегенде, тёрт жаш биржагъа жууукълашадыла. Ахкёбек улу бла Нахата Токбаев сейф болгъан отоугъа къутуладыла. Сора анга магнит минаны жабышдырып, юй тюбюне бензин да къуюп, ашыгъышлы чыгъып кетедиле. Кече белинде мина чачылады, биржа тёгерекни жарытып жанады.  Германиягъа жиберилликлени тизмелери да кюйдюле… Ма ол Ахкёбекланы Исхакъ толтургъан кёп буйрукъланы бириди. Ол Ата журт урушну 2-чи даражалы ордени, «Партизану Отечественной войны», «За оборону Кавказа» майдалла бла саугъаланнганды.
Гижгиланы Зейтун  Белоруссияны агъачларында 1942 жылда январьдан башлап  1944 жылда июльгъа дери партизан отрядланы сатырларында уруш этгенди фашистле бла. Ёлюмню кёзюне кёп кере къарагъанды. Аны жашырын аты Антон болгъанды. Хорламны кюнюне ол Берлинде тюбегенди.
 Белоруссияны азатлаугъа  къатышып, сыйлы орденлеге бла майдаллагъа тийишли болгъан таулу жашланы араларында дагъыда Рахайланы Ачах, Зокъаланы Келлет, Уяналаны Баттай, малкъарлы къыз Оракъланы Фаризат эм кёп башхала болгъандыла.

Текуланы Хауа хазырлагъанды.

Свежие номера газет Заман


08.11.2019
06.11.2019
01.11.2019
30.10.2019