Жау кючле бетден-бетге къажау сюелгенде...

Тюз да Октябрь революциядан сора, 22 ноябрьде, жангы Совет правительство «Россейни эм Шаркъны битеу да муслийман уруннганларына» чакъырыу этгенди. Анда айтылгъаны: «Мындан арысында сизни динигиз, адет-тёрелеригиз да, миллет эм культура учрежденияларыгъыз да азат болгъанларын билдиребиз. Кесигизни жашауугъузну эркинликде, чырмаусуз къурагъыз. Сизни ол эркинлигигиз барды».
Азатлыкъ излеп тургъан халкъланы, поэтни да бу билдириуге къууаннганлары сёзсюздю. Ишлерин алай башлагъан жангы къырал таматаланы да сыйлары кётюрюлгенди. Алай а Болжаллы правительство да бош турмагъанды. Ол оноуну Совет властьха берирге унамагъанды эм, къазакъладан аскер къурап, Донну, Терекни, Къобанны, Дагъыстанны да бирге къошуп, федератив буржуй  республика  тохташдырыр мурат бла  кюреш башлагъанды. 
Большевикле Кязимни Нальчикге ишчи эм солдат депутатланы Советлерини 1-чи съездине чакъыргъандыла. Ол форумда бизде, Терк областьда, оноуу Советлеге берилгенди. Башында сагъынылгъан кючле бла къазауат этерге большевикле да къурап башлагъандыла аскер. Ол ишде ала халкъ ауузуна къарагъан жырчыны болушлугъун излегендиле. 
Башха жерледеча, Шимал Кавказда да ол кюрешни барыуунда тау эллеге бир большевикле, бир эсерле, бир кадетле келгендиле. Къызыл, жашил, акъ партияла къуралгъандыла. Кими – халкъны сейирлерин жакълагъанла, кими – аны тонагъанла, ючюнчюле уа – ары да къатышмай, энчи жашау этерге сюйгенле.
Жашау алай къалабалыкъ болгъанда, тарыхда эсленнгенича, халкъ жаланда эсли, батыр адамларына таяныргъа излегенди. Кязим хажи  «Уучула жырын» жазгъанда да, баям, аны сагъышын этгенди. Алай болмаса, дуния тюрлене, инсан уруш кюч ала баргъанда, айтырыкъмы эди ол бу таукеллик сёзюн:

Къушну ауанасы къаягъа энсе,
Жолубуз болур, биз бир хата 
                                              кёрмей.
Къаядан кетербиз деп, къоркъуп, 
                                                 артха
Бурулмабыз жолубуздан бюгюн, 
                                                    хей!
 
…Къаяла тикдиле, жолла – 
                                    бек къыйын,
Къар бугъейле турадыла 
                                        кёрюнмей.
Ёлгенибизге жыр этилсин, артха
Айланнгандан эсе,
                       къоркъакълача, хей!

Тамам ол заманлада Кязим, дагъыда адамла эслеринде сакълап, бизге жетдирген къауум назмусун тизгенди. Аладан бири – Терк областьда Совет властьны орнатыугъа тири къатышхан, белгили большевик С.М. Кировха аталгъан окъну сууутхан Къалабекланы Солтан-Хамитге этилген кюйдю. Ол жиляуну поэт кеси айтханнга ушамайды – аны назмучуну жюрек жаралары айтадыла :

Ай мубарик Солтан-Хамит –  
Адамланы сабыры! 
Жаннет болсун, я Аллаху, 
Аны жатхан къабыры. 

Ол анда халкъыны жигит уланына айтхан эпитетле махтау ючюн айтылмагъанлары да сезиледи: «жарлыланы къаласы», «ёкюлю», «атасы», «кёз жарыгъы», «жарытхан кюн таягъы», «тау эллени кёпюрю», «жюреклени къыйдыргъан», «къан жилямукъ къуйдургъан», «кёзюбюзню чырагъы»… Кырдыкла да анга «дууа этерле», къанатлыла да «анга жиляй, кетерле» дейди поэт. Къан тёгюуню къаршчысы болуучу хажи былайда, жюрек отун тыялмай, Гемуланы Акогъа айланып:  

Ако, мудах болмаймыса 
Ол мурхумну халына? 
Аны къанын алмай, къалай 
Барырса Аллахны аллына? – деп иш да айтады.

Алда айтылгъаныча, Бызынгыда да Къызыл Аскерни отряды къуралгъанды. Аны командири Кязимни жашы Мечиланы Мухаммат болгъанды. Сауутланнган кючню урушха Нальчикден ашырыргъа керек эди да, назмучу ол къауумну биргесине, белгили таулу генерал Хакимни атасы Деппуланы Сафар да болуп, алайгъа келгенди. 
Тау элледен жетген къызыл аскерчиле бусагъатда Ногмов эм Ленин атлы орамла бирге къошулгъан жерде, Базар майданында, жыйылгъандыла. Ол митингде Энейланы Магомет, Мусукаланы Ахмат, Асанланы Хажи-Мурат, Ностуланы Юсюп, Улбашланы Келлет, Акъайланы Хажимырза, Эскендирланы Ибрагим эм башха большевикле да болгъандыла. 
Алайда Кязим хажиге сёз бергенлеринде, ол: «Жюз ишчи, бир башчы»,– деп сёз барды, хайт дегиз сиз, батыр уланла, бирликли, низамлы болугъуз, командиригизни айтханын толу этигиз,– деп сёлешгенди. –  Жигит болугъуз, душманны хорлагъыз. Кесигиз да къууанып, бизни да къууандырып, сау-эсен къайтыгъыз!» – дегенди. Бу затла «Шуёхлукъ» альманахны 1958 жылда чыкъгъан экинчи номеринде айтыладыла. 
Назму окъу деп тилегенлеринде уа, алда жазылгъанларындан бир бёлегин айтып, Кязим хажи алайда жангы тизгинле да такъгъанды:

Сауут алыгъыз къолгъа,
Барыгъыз ахшы жолгъа!
Душманланы жокъ этигиз,
Ахшы муратха жетигиз!
 
Жолдан шашмасын кишибиз,
Тюзлюкдю тутхан ишибиз.
Деменгилид къурч кючюбюз,
Жарыкъды келлик кюнюбюз.

Алай бла азатлыкъ ючюн кюрешге чыкъгъан жигит жерлешлерин таукеллендиргенди. Асанланы Хажи-Мурат а, Холамханланы Токай эсгергеннге кёре, ол кюн алайда Кязимни къучакълап, боюнундан тешип, аскер штабны атындан орус ушкогун патронташлары бла анга саугъагъа бергенди. 
Ол майданда такъгъан назмуну баргъаныча келеди Кязимни бу айтханы да:
Эр эл ючюн атланыр, 
Жигитлиги махталыр. 
Жашау чыракъ – жан тюйюл, 
Жан чыгъар да, бет къалыр. 

Къоркъакъ юйде сакъланыр, 
Сауут алмаз, айтмаз жыр. 
Къыйын кюн аллайлагъа 
Халкъ бош ышанып къалыр.

Ол кюнледе Кязим «Ит къазакъла терс кетелле…» деген назмусун да такъгъанды: 

Ит къазакъла терс кетелле,
Ачыу бла хукму этелле,
Ёлтюрюрге терк жетелле,
Асыры чекден ётелле.
 
Тоханалада туралла,
Аман оюнла къуралла,
Ниетни терсге буралла,
Бийлик къайтырыкъ суналла.

Сёзлери болады кюйсюз,
Кёпле къаладыла юйсюз,
Отоуда келинле – эрсиз,
Къошда малла да – иесиз!

Даутоков-Серебряковну деникинчи аскерлери кирип, тау элледе этген ачы ишлени юслеринден айтады мында Кязим. Кёплени жилятхандыла ала - юйлерин кюйдюрюп, кёп юйюрлени тутхучларын жоюп. Болсада поэт былайда да миллетине таукел сёзюн айтады: 

Туман кетер, кюн тиер,
Халкъ азат болургъа сюер.
Ол зорлукъ хукмуну бузар,
Жашауун жангыдан къурар!

Кязим айтхан ариу жашаугъа жол ажымлы болуп, кёпле жан бергендиле азатлыкъ, тенглик ючюн кюрешде. Аладан бири аны ёз уланы Мухаммат болгъанды. Ол анга этген «Жашыма» деген кюй халкъда сарнау болуп айтылады.

Назму этеме, кёлюм тола,
Айтырыма арсар бола,
Тилим артына тартыла,
Жашлай кетген жигит бала!

Туман басып, кюн да батды,
Тангым аман бла атды.
Эркинлик ючюн жан бердинг,
Сюйген балам, ёлюп кетдинг…

Халкъ жырчыны азатлыкъ ючюн жоюлгъан, халкъы ючюн къурман болгъан жашыны жиляуун бар тау элледе да этгендиле. Эрлени жоллары алай къоркъуулу, сынаулу да болгъанын биледи поэт. Баям, ол болум айтдыргъанды анга бу тизгинлени да:

Керек тюйюлдю кёлсюзлюк,
Ушамайд бизге эрсизлик.
Ол борчун тюз толтургъанды,
Халкъгъа кертичи болгъанды.

Биз да аныча ёлейик,
Эрлени таукел этейик,
Биз жолубузну билейик,
Тюзлюкге саулукъ тилейик…

Бу сёзлени айтып, ол жаланда кесин угъай, аны жашына жилягъанланы барын да жапсарады. Алай а, къыйынлыкъ келгенде, жаланда уллу жюреклери болгъан, жашауну теренден ангылагъан адамла эталлыкъдыла.  
Аны жашы халкъын къарангылыкъда тутхан дуния бла бетден-бетге сюелгенди. Ол иш ахлусу адамны азатлыгъы ючюн жашауу бла тёлегенди. Эрле батырлыгъы мудах, жарыкъ жырла да туудургъаны хакъды. 
Бир акъла, бир къызылла хорлай, инсан урушну барыуу тёрт-беш ай бла тергелсе да, ол кезиу уллу сынауланы заманы болгъанды. Кязим да, эки кере да хаж къылып келгенине, даражасына да къарамай, тарых жолла айырылгъанда, халкъыны жанына тургъанды. Ол, кёплеча, аланы ниет тазалыкъларына ийнанып, аны большевикле жолунда барыргъа, алагъа муратларын толтурургъа болушургъа чакъыргъанды:

Большевикни жолу тюздю –
Патчахны бугъоуун юздю!
Терсни, тюзню ишин сюздю,
Халкъны жарыкъ жолгъа тизди.

Биз тюзлюк жолда барайыкъ,
Большевикге саналайыкъ,
Таукелсизликни къояйыкъ,
Зулму къаланы ояйыкъ!

«Жашла, сизге ата сёзюм» деген назмусун да Мечи улу ол кюрешни барыуунда жазгъанды. Ол анда таулу эр кишилеге быллай чакъырыу этеди:

Аха, жашла, жыйылыгъыз!
Кюрешде эрле болугъуз.
Къызыл Аскерге киригиз,
Къурч сатыргъа тизилигиз!

Бедиш – жаудан къоркъуп 
                                         букъгъан!
Махтау – жауну хорлап, 
                                      жыкъгъан!
Къызыл Аскер – ёкюлюгюз,
Анда батыр кюрешигиз!

Халкъ Октябрь революцияны хорламын къоруулар ючюн бардыргъан инсан уруш къан тёгюлюулю, жоюлуулу болгъанда, кеси юйюне къара хапар келип тургъанда да, поэт жангы Совет властьны бетинде аны ёмюрле бла унугъууда жашагъан халкъыны жашауун иги этерге боллукъ итиниуню, тенглик келтирген кючню кёргенди. Андан чакъыргъанды ол власть ючюн къазауатха да. Аны ангылата, ол «Большевик жолду жолугъуз» деген назмусунда жерлешлерине бу таукел сёзлени айтады:

Таулула, аны билигиз,
Бир сатыргъа тизилигиз!
Азатлыкъгъа кюрешигиз,
Къурчдан къаты бирлешигиз!
 
Заман озар, уяныгъыз,
Кюрешде эрлей къалыгъыз!
Большевик жолду жолугъуз,
Къарыулу болсун къолугъуз.

Айхай да, халкъ ийнагъы назмучуну ауузундан бу чакъырыуланы эшитген таулу жашла, ол кюрешни магъанасын ангылап, Кязим  излегенча этгендиле. Революцияны азат тауушу аллай бир багъалы болгъанды эркин кеси къыйынларын ашап жашаргъа сюйгенлеге. 
Акъла бла къазауатха кирген, ёлюмню аллына баргъан жигитлени: «Сизни къоркъутмасын ёлюм!» – деп, таукел сёзюн айтып ашыргъан Кязим душманны хорлап къайтханлагъа да жангы назму бла тюбегенди:  

Насыплы кюн келди бизге,
Узакъ ёмюр болсун сизге!
Кертичисиз эрлик сёзге,
Не айтайым андан ёзге?!

Кёзлерибиз ачылдыла,
Боз булутла чачылдыла.
Жолну тапды насып бизге,
Салып келди жерибизге! – деп къууанады ол.

Кязимни ол жыллада жазгъан саясат-философия назмулары революция бла байламлыдыла. Алада жангы жигитни – халкъыны насыбы ючюн кюрешчини  сыфаты къуралгъаны да белгилерча шартды. 

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


14.10.2019
11.10.2019
11.10.2019
09.10.2019