Уллу Ата журт урушну барыуун къаты тюрлендирген сермеш

Кавказ ючюн сермеш Уллу Ата журт урушда немислилени алгъа барыуларын тыяргъа онг бергенди, алай бла уа саулай къазауатны барыуун сындыргъанды. Тарыхчыланы оюмларына кёре, бу сермешде Совет Союз къытдырса, Уллу Ата журт уруш къалай бошаллыгъын айтхан да къыйынды.  
Бу демлеш 1942 жылда 25 июльда башланып, 1943 жылда 9 октябрьде бошалгъанды. Кеси да эки уллу операциягъа юлешиннгенди – биринчи жарымында совет аскерлеге душмандан къорууланыргъа тюшгенди (1942 жылда), экинчисинде уа – сермешле бла алгъа барып, немислилени ууатыргъа (1943 жыл) къолдан келгенди.

Фронтда болум

1942 жылда совет аскер башчыла бир ненча жангылыч этгендиле.  Уруш башланнган кезиуде Москваны, Елецни, Ростовну къоруулауда жетишимлеге асыры бек базынып, немисли аскерле къышда къазауат бардырыргъа хазыр тюйюлдюле деп, аланы кючлерине терс багъа берген эдиле. 
 Алай бла 1942 жылны аллында гитлерчилеге къажау бир ненча операция бардырылады  -   Ржевск-Вяземск, Смоленск, Харьков жанларында сермешледе хорламла болгъан эселе да,   аланы кезиуюнде кёп адам къырылгъанды, техника, сауутла жокъ этилгендиле. 
1942 жылда Украина, Белоруссия, Прибалтика, Кърым, Донбасс душманны къолуна тюшедиле, Ленинград къуршоугъа алынады. Алай бла СССР-ни экономика онглары да къыт боладыла – промышленный районла немислилеге жетедиле, эвакуациягъа тюшген предприятияла уа алыкъа кюч жыйышдыралмайдыла. Бу кезиуде тюрлю-тюрлю тергеулеге кёре, къурч жарашдырыуну ёлчеми 10 миллион тоннагъа, будайны тирлиги юч кереге азайгъандыла. 
Бу болумда Кавказны бла Закавказьени промышленный, эл мюлк онгларына ышаныулукъ къалады. Къыралда нефтьни 86 проценти, табийгъат газны 65 проценти, магъаданны да 56 проценти бу регионда чыгъарылгъанды.  
Душманны 
кир ниетлери  
Гитлерчи Германиягъа да Кавказны нефти артыкъда керек болгъанды. Аскерлени техникасы ёсгенди, алагъа отлугъ а жетишмегенди.   Алай бла фашистлени «Юг» аскерлери эки къауумгъа юлешинеди – «А» эм «Б». Биринчисине юч армия киредиле, ол санда танк аскер. Алагъа Дондан ётюп, Къобанны, Шимал Кавказны, Азов эм Къара тенгизлени кюнчыгъыш жанларын къолгъа этерге борчла санынадыла. 
Аланы толтургъандан сора уа, аскерле, Кавказ тауланы кюнбатыш эм кюнчыгъыш жанларындан кирип, Закавказьеге, андан ары уа Тюркге жетерге, бу къыралны да Совет Союзгъа къажау урушха къатышдырыргъа керек эдиле. Аскерни башчысы алгъа фельдмаршал Лист эди, алай Гитлер, аны артха чакъырып, орунуна генерал-полковник Клейстни салады. 
Совет аскерле
Былайда гитлерчилеге къажау юч совет фронт  сермешеди: Юг, Шимал-Кавказ эм Закавказ. Биринчисине беш армия киргенди, аны аскерчилери Донну къоруулагъандыла. Фронтну башчысына генерал Малиновский салынады. 
 Шимал-Кавказ фронт бир аскерден бла эки корпусдан къуралгъанды. Совет Союзну маршалы Буденныйни башчылыгъында аскерлеге Къара эм Азов тенгизлени жагъаларын сакъларгъа борчла салынадыла.  Къара тенгизни, анда орналгъан аскер-тенгиз фронтну алгъыннгы базаларын а Закавказье фронт къоруулагъанды.  
1942 жылда 25 июльда вермахтны аскерлери Доннга жетедиле. Гитлерчилени «А» къаууму советлени Юг фронтундан кючлю болгъанлары ачыкъланады. Ол санда аскерчилени саны 1,5 кереге, сауутлары 2,1 кереге, танклары  9,3 кереге, самолётлары уа 7,7 кереге. Аны бла бирге уа бизни аскерчилеге 320 километр жерни къорууларгъа тюшгенди, алайда кючлю   ызла къураргъа онг болмагъаны баямды. 
Аны хатасындан эки кюнню ичинде гитлерчиле Дондан ётюп, совет аскерлени къоруулау ызларын чачадыла. Андан ары ала Батайскга жетип, Юг фронт  къуршоугъа тюшериги неда фронт  экиге бёлюнюрюгюне къорукъуу чыгъады. Алай бла 28 июльда Юг фронт чачылып, къалгъан аскерлери Шимал-Кавказ фронтха къошуладыла. 
Малгобекни азатлау 
Совет аскерлеге немислилеге къажау мадарланы жаланда Туапсени тийресинде тамамлап башларгъа онг чыгъады. Жауну «А» къаууму   ючге бёлюнюп бирден алгъа сермеш башлайдыла. Аланы биринчилери Къара тенгизде Анапа-Поти-Батумиге, экинчилери Сухуми-Кутаиси, ючюнчюсю уа Пятигорск-Прохладныйни-Орджоникидзе жанларын къолгъа этерге, андан ары  Грозныйге, Махачкъалагъа, Бакугъа жетерге керек эдиле. 
Бу болумда совет аскер башчыла фронтну кючлеу, къоруулау ызны къурау жаны бла мадарла толтуруладыла. 1942 жылда 23 августда гитлерчиле Моздокга атланадыла. Эки кюн баргъан къанлы сермешледен сора шахарны душманнга къояргъа тюшеди. Терекден ётюп, ала Грозныйни нефтине жууукълашыргъа умут этедиле. Алай Малгобекден ары совет аскерле душманны къоймайдыла. 
Грозныйге  чыгъаргъа кюрешгени бла бирге гитлерчиле Кавказ тауладан ётерге умут этедиле. 49-чу тау-мараучу корпусну аскерчилерине Элбрусха немисли байракъны орнатыргъа окъуна къолдан келгенди. Алай 1943 жылда февральда штандарт кетерилип, аны орунуна совет байракъ салынады. 1942 жылны сентябрине Кавказда къоруулау мадарланы хайырындан хал тюзеледи.  
Ёзек магъаналы 
демлешиу 
Кавказны жалынчакъсызлыгъы ючюн кёп аскерчиле жанларын бергендиле. Болсада «Эдельвейс» операцияны чачаргъа, душманнга нефтьге  жууукъ окъуна келирге онг бермезге къолдан келгенди. Аны бла бирге уа Тюрк урушха къошулмай къалгъаны да жетишимледен бири болгъанды.  
1943 жылда январьда Юг эм Закавказье фронтла аскерчиле, техника бла да кючленедиле. Энди совет аскерлени сауутлары, танклары, самолётлары душманныкъыладан 1,5-2 кереге кёп боладыла.   
1943 жылда январьда Пятигорск, Кисловодск, Минеральные Воды, Ставрополь, 14 февральда уа къанлы сермешледен сора Ростов эркин этиледиле. Ызы бла Краснодар жанында къалгъан вермахт аскерле  чачдырылып, шахар къорууланады.  17-24 апрельде Къобан ючюн бардырылгъан хауа къазауатда совет авиация кючлю болгъанын кёргюзтеди.
Болсада баш магъаналы сермешле Тамань жарым айрыкам ючюн барадыла. Саны 400 мингнге жууукъ гитлерчи аскерлеге,  не мадар да этип, артха турмазгъа   борч салынады.    Новороссийск-Тамань операция урушну тарыхында бек узунладан бириди дерге боллукъду – ол 1943 жылда февральдан октябрьге дери баргъанды. 
Тамань жарым айрыкам 1943 жылда 9 октябрьде ууучлаучуладан тазаланады. Алай бла Кавказ ючюн сермеш совет аскерлени хорламы бла бошалады. Бу къанлы сермешде бизни кёп жерлешлерибиз да батырлыкъларын кёргюзтгендиле. 
 1944 жылда уа бу къазауатны магъаналылыгъы тергелип,  «Кавказны къоруулагъаны ючюн» майдал тохташдырылады. Аны  ал бетинде уа Элбрусну сураты барды. 

Тикаланы Фатима хазырлагъанды.

Свежие номера газет Заман


14.10.2019
11.10.2019
11.10.2019
09.10.2019