Огъурсуз кезиуде да кертичилей къалгъандыла сахна искусствогъа

Фашист киргинчиле ачхан къазауатны аллында жылла бизни сахна маданиятыбызны къуралыу, эслерча айнып башлау кезиую болгъандыла.  Алай а, жарсыугъа, фахмулу актёрлары аслам болгъан малкъар театрны мамырлыкъгъа махтау салгъан иши кёпге бармагъанды. Москвада окъуп къайтхан, алагъа къошулгъан колхоз-совхоз студиядагъы жашланы аскер къуллукъ этерге чакъыргъандыла.  
Аланы араларында Акъкъызланы Мыстафа, Атайланы Мажир, Бачиланы Атлы, Геляланы Рамазан,  Жантууланы Анзор,  Жарашууланы Ахмат, Кучукланы Магомет,  Къудайланы Хасан, Маккаланы Абдул-Хашим, Маммеланы Ибрагим,  Махийланы Алий, Мечиланы Хусей, Рахайланы  Таубий, Расулланы Къубадий, Таппасханланы Оюс, Узеланы Мусса, Холамханланы Хаждауут, Чыпчыкъланы Магомет, Чабдарланы Мухажир, Мокъаланы Баттал, Ногъайланы Хусей болгъандыла. Аланы асламысы уруш аулакъларында къалгъандыла. Сау келгенлени да жашаулары барысыны да бирча булутсуз болмагъанды.
Театр искусствону кючю уллуду. Анга къайгъылы чакълада къаллай  борч салыннганын артистле, режиссёрла, хар бир къатышхан адам уста биледи. Уллу Ата журт урушну кезиуюнде ол къыралны жигитликни юсюнден айтхан, таукелликге кёллендирген, кюрешге чакъыргъан ауазы болгъанды. Кёп башха жерледеча, эр кишиле уруш аулагъына кетгенде, малкъар театрда да жумушну къолгъа аланы ызларындан къалгъанла алгъандыла. Асламысы – тиширыула. Хау, ол къайгъылы жыллада ала ишлерине бютюнда жууаплы, къаты къарагъандыла, сахнабызны от жагъасын сууутмай сакълагъандыла, къолларындан келгенича искусствогъа къуллукъ этгендиле.
Ал заманда артыкъда къыйын эди, нек десенг, спектакльледе ойнагъан эр кишиле кетгенлей, аланы алышындырырча болмай, жарты болуп къалгъандыла.  Андан сора да, бу халда жангы оюнла салыуну заман, саясат амалла да излегендиле. Анга кёре бизни усталарыбыз, труппада актёрладан аз эр киши болгъанын да эсге ала, башха спектакльле салыргъа керекди деген оюмгъа келгендиле.
Алай бла ол кезиуде  белгили назмучу Константин Симоновну «Парень из нашего города» («Бизни шахардан жаш»), украинли драматург Александр Корнейчукну «Платон Кречет» деген пьесаларына кёре къысха – бир актлы оюнла салыннгандыла. Аланы актёрла орус тилде бардыргъандыла, госпитальлада жаралы солдатлагъа, Прохладна тийресинде битеу республиканы эллеринден, шахарларындан барып, анда жашап, танкаланы тыярча индекле къазгъан адамлагъа кёргюзтгендиле. Спектакльле кёргюзтгенлери бла бирча назмула окъугъандыла, жырлагъандыла.
«Бизни шахардан жаш» деген драма битеу къыралда да Уллу Ата журт урушну юсюнден жазылгъан биринчи чыгъармаладанды. Анга кёре 1942 жылда, къазауат бек къаты бара тургъанда, кино да алыннганды. Аны сюжет ызы былайды: Саратовда жашагъан Сергей Луконин деген жаш танкист болургъа умутлуду. Ол аллай аскер школгъа окъургъа кетгенде, туугъан, ёсген жеринде сюйген къызы Варя къалады. Ол артисткады.  Окъуп бошагъанлай Луконин Испаниягъа уруш этерге кетеди, анда пленнге тюшеди, андан къачады, жаралы болады…
Бир сёз бла айтханда, мында ол тёлюге юлгю болгъан, таза сюймеклик, кертичилик, ата журтну сейирлерин къоруулау дегенча сыйлы затла бардыла. Баш жигитни ролюн Рахайланы Исмайыл, аны сюйгени Варяны уа Къудайланы Маржан ойнагъандыла.  
«Платон Кречет» деген оюнда болгъан ишле уруш аллы жылланы кёргюзтедиле. Аны баш жигитин да Рахайланы Исмайыл ойнагъанды. Ол аламат врачды. Доктор жаш адамны жашауун къалай бла узун этерге болады деп, ол сагъышлыды. Совет интеллигенцияны халкъны жашау халын тюрлендириуге къаллай юлюш къошханын кёргюзтюрге итинеди автор бу лирика драмада.  
Мында да адам сезимле – сюймекликни ариулугъу, шуёхлукъ, насып… – баш жерни аладыла. Оюнда Лиданы – инженер, архитектор къызны сыфатын Къудайланы Маржан къурагъан эди.
Актрисаны эсгериулерине кёре, назмуланы, чамланы орус тилде Темиргалиева Мариям бла Биттирланы Жаухар аслам окъугъандыла. Актёрла эллеге аз баргъандыла. Асламында башында сагъынылгъаныча, Прохладна жанына чыкъгъандыла, госпитальлада жаралы солдатланы  кёллерин алыргъа кюрешгендиле. Ала кёргюзтген оюнланы авторларыны араларында таулу жазыучула да болгъандыла. Сёз ючюн,  Этезланы Омарны къысха пьесаларын ала сюйюп хайырланнгандыла.
Немисли фашистле, бек алларында  аланы аскерлерине къошулгъан румын солдатла болуп, туугъан жерибизге кирген кюнден башлап, театр ишин тохтатханды. Ала  уа 1942 жылда 28 октябрьде киргендиле. Кетген а 1943 жылны 3 январында этгендиле.  Ол эки айны ичинде малкъар актёрла сахнадан узакъ болгъандыла – хар ким кеси эллерине жыйышып, азат кюнню къууанчын сакълагъандыла.
Душман кетгенден сора театр ишин жангыдан башлагъанды. Репертуарны тюрлендиргендиле, эллеге да аслам бара башлагъандыла. Бек къыйыны былагъа жолда айланнган эди. «Хар не да – фронтха!» деген кезиуде кеси машинасы болмагъан театрны актёрлары беш да тау ауузда, бир элден бирине ёте, арба табылса – аны бла, табылмаса – жаяулай айланнгандыла.
Ма аллай заманда, къыралгъа къара кюн келгенде, кеслерине жетген къыйынлыкъла кёзлерине кёрюнмеген, жамауатларын жарсыулу чакъда таукел этерге итиннген актёрлары болгъанды малкъар театрны. Ала – Рахайланы Исмайыл бла Люба, Жантууланы Исса, Ахкёбекланы Фатимат, Балаланы Омар, Махийланы Зоя, Темиргалиева Мариям, Уяналаны Баблук, Чабдарланы Хизир, Бачиланы Куля, Биттирланы Абидат бла Жаухар, Геляланы Налбийке, Жаболаны Мариям, Къудайланы Ахмат, Кючмезланы Шарифа, Макытланы Исхакъ, Чочайланы Жюнюс, Шауаланы Магомет – миллет театрыбызны атын ёчюлтмей, кеслерини фронтха кетген жан къарындашлары ючюн да ишлегендиле ол ажымлы жыллада.
Жангыдан сахнагъа чыгъар онг табылгъанда, фашистле келген ызлары бла артха ыхтырыла, къыралны жамауаты иги къууумла эте башлагъанда,  бизни актёрларыбыз, ахшы умутла кёллендирип, тынгылы спектакльле хазырлауну баш ишлерине санап, сюйген ишлерине киришгендиле.  Ол оюм бла «Аршин мал алан» деген азербайджан комедияны салып башлагъандыла.
Аны 1913 жылда Петербургда белгили азербайджан композитор Узейир Гаджибеков опера халда жазгъанды. Сюжетин а жашаудан алгъанды: Аскер деген жаш адам, жамауатда жюрюген адетге  кёре, алай жарамаса да, анга атасы-анасы тилеген къызны кеси алдан кёрюрге сюйюп, саудюгерчи халда, къумачла сата, аны юйюне барады…
Ма аллай мамыр оюнну кёргюзтюрге сюе эдиле театрны артистлери къараучулагъа. Болсада, умут – тау башда, ажал – инбашда дегенлей, ала айтханча болмагъанды. Къадар башха оноу этгенди – малкъар халкъ 1944 жылны мартны сегизинчи кюнюнде онючжыллыкъ азап жолуна атланнганды.
Айхай да, ол андан жигерлиги, таза ниетлилиги, халал жюреклиги ючюн кёп махтаугъа да жетишип, болжаллы тюшген жеринде атын ариу бла айтдырып, ол халкълагъа къарындаш болуп къайтырыкъды. Жангы оюнла да салынырыкъдыла аны сахнасында.  Биз а мындан арысында «Малкъар театрны келечилери-Уллу Ата журт урушну солдатлары» деген рубрика бла сизге, багъалы окъуучула, сейир кёрюнюр деп бир ненча материал басмалар умутлубуз.

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


25.02.2020
21.02.2020
19.02.2020
17.02.2020