Батыр аскерчи, айтхылы акъылман, таныгъыулу, даражалы инсан

                                                                            Кеси къарыуу бла окъуу
Озгъан  къайгъылы  жылланы шагъатларына къарай, сейир этесе адамны кючюне, тёзюмюне. Къаллай урушну хорлап чыкъдыла, къаллай къыйынлыкълагъа чыдадыла. Къурчдан  да къаты адамла деригинг келеди.
Атталаны Азнорну жашы Хусей да ма аллай кишиледенди. Былтыр тогъузунчу майда, Хорламны кюнюнде, анга 103 жыл болгъанды. Алгъаракъда  сыйлы акъсакъалгъа  тюбеп, ушакъ этген эдик. Эси аламатды. Сабийлигинде бузоула кютюп  башлагъан заманларындан бюгюнлюкге дери жашауунда болгъан ишлени окъуна айтады.
Хусей Тёбен Холамда (Усхурда) туугъанды. Акъылбалыкъ болгъунчу окъуна, атасыны малларын кютюп, Баш-Тыкыр бла Шау-Хуна тийрелеринде  ётдюргенди. Ара мюлкле къуралгъынчы ол жайлыкъла Атталаны жерлери болгъандыла.
Жайда алайладан узакъ бармай  акъ суучу жашла да малларын тутхандыла. Аланы араларында къара таныгъанла да бар эдиле. Аладан тилеп, жашчыкъ  окъургъа, жазаргъа да юйренеди.
Элге жыйышхандан сора алгъа бешинчи, артда уа жетинчи классланы программаларына кёре  экзаменлени  алгъадан берип, шагъатлыкъ  къагъыт алады.Элде ара мюлк къуралгъанда,  эсепчи этип, таугъа жибередиле. Анда адамны, малны санын тергеп, къауум жыл ишлегенди. Отуз алтынчы жыл комсомолгъа киреди, кесин да колхозну правленине къошадыла.

                                                                                  Аскерге чакъырылыу
Экинчи жыл Хусейни аскерге чакъырадыла.  Нальчикде, шёндюгю Александровка тийресинде къуллукъ  этгенди. Ол заманда алайда 126-чы атлы полк тура эди. Аны командири оруслу  болгъанды - патчах аскерни генералы. Офицерлени да  асламысы  оруслула. Солдатла уа бу тийрени адамлары: малкъарлыла, къабартылыла, дюгерлиле эм башхала.
Хусейни биргесине таулу жашладан Созайланы Идрис, Чабдарланы Мусса, Алийланы Хусей болгъандыла. Былагъа  таматалыкъ этген а Согаланы жашлары. Алты, жети ай къуллукъ этгенден сора командирлерин тутуп кетедиле. Аны бла полк чачылады. Бир-бир жашланы башха  бёлюмлеге ашырадыла. Атта улуну  юйге жибередиле. Келгенлей окъуна эл Советни секретарына айырадыла.

                                                                               Биринчи сермеш
Немис-фашист аскерле  бла къазауат  башланнганда, Тёбен Холамдан 111 адам  кетгенди фронтха. Аланы кёбюсюн Хусей ашыргъанды. Хорламдан сора жаланда 26-сы къайтхандыла юйлерине.  Бюгюнлюкде аладан жаланда мени сёз нёгерим сау-саламатды.
Атта улун аскерге экинчи кере 1942 жылда мартда чакъырадыла. Бу жол анга юйюне терк къайтыргъа тюшмеди.  Миллионла бла  жанла жутхан, тёрт жылгъа созулгъан къазауатны  ахырына чыгъаргъа  керек эди.
Бу тийреде жыйылгъан тёрт жюзге жууукъ адамны Краснодар крайны  Усть-Лабинск шахарына элтедиле. Анда аланы тюрлю-тюрлю аскер усталыкълагъа юйретедиле. Холамлы жаш миномётчу болады.  Биргесине эки  таулу, бир къабартылы  бардыла: Гиляхланы Илияс, Муртазланы  Солтан, къабартылы жаш Хажи-Сеид Оришев.
Алайда 120-миллиметрлик миномётладан атаргъа юйретедиле. Ол кезиуде немислиле Кавказгъа кирип тебирейдиле. Бир къауум аскер бёлюмлени Грузиягъа кёчюредиле, ол санда Хусей къуллукъ этген миномёт полкну да.Бир кесекден а Грозный тийресине къайтарадыла. Ол заманнга гитлерчиле, Къабарты-Малкъарны жерин алып,   Осетиягъа, Дагъыстаннга ёшюнлеп  тебирейдиле.
Миномётчула Чеченде Червлённая элни къатында тохтайдыла. Хусей  биринчи сермешге алайда киреди. Билмей тургъанлай была тургъан жерге  немислиле чыгъып къаладыла. Танклары, аскер машиналары да бардыла.
Эки жанындан да атышыу башланады. Къурч машиналаны топлары келип тийиселе, жер къалтырай эди. Миномётчула да аланы марап атадыла. Эки танка бла эки аскер машинаны кюйдюредиле. Гитлерчиле артха къачадыла. Ол сермешде  энчи жигитликлерин кёргюзтгенлеге аскер саугъала бериледиле. Хусей «За боевые заслуги» майдалгъа тийишли болады.

                                                                 Миномёт бёлюмню  командири
Ол кюн, душман атхан топдан-окъдан къоркъуп, Хусейланы бёлюмню командири бугъуп, сермешге къатышмай къалады. Бу иш ачыкъ болады да, полкну комиссары уа аны орунуна таулу жашны салады. Алай бла  уруш бошалгъынчы дери  миномёт бёлюмню командири болуп тургъанды.Ала, душман бла бетден - бетге чыгъып, къол сермешге да кире тургъандыла. Аллай атышыуладан бирлеринде алты нёгеринден ючюсюн тас этгенди.
Къыркъ ючюнчю жыл январьда фашист ууучлаучула къачып, Ростовда кеслерин бегитедиле. Аны къолларындан ычхындырмазгъа  къаты кюрешедиле. Болсада энди бизни аскерле аладан онглу эдиле. Февральда  шахарны  эркин этедиле. Анда Хусейни миномёту, снарядланы белгиленнген жерлеге атып, фашистлени  къурутуп тургъанды.
Андан сора быланы аскер бёлюмлери Украинаны  азатларгъа къатышханды. Хусей нёгерлери бла  Таганрог, Мелитополь, Каховка, Запорожье, Донбасс шахарланы немислиледен эркин этгенди. Ызы  бла Кърым ючюн къазауатха да киредиле. Жарым айрыкамны къуршоугъа алгъанда, Сиваш кёлню юсю бла  жаяу аскерле барыргъа керек эдиле. Миномётчула уа Перекоп бла.
Къыркъ тёртюнчю жылны жаз башы... Жауундан, балчыкъдан топланы элтген машинала батып,  баралмай къаладыла. Ол заманда алты километр чакълы жерге солдатланы бир къауумлары миномётланы тартхандыла, къалгъанлары уа миналаны элтгендиле. Хусей ол кече, нёгерлерин да алып, дагъыда эки кере къайтып,  снарядланы  ташыгъанды. Бир ящикни ауурлугъу 45 килограмм бола эди. Топну атардан алгъа да къыйналыргъа тюше эди аскерчилеге.
Берлиннге дери жетгенди
Андан сора Белоруссияны жерине ётдюредиле. Экинчи Украина фронтну санында уруш этедиле. Ол кезиуде миномётчула Гомельский, Барановичи областьланы азатлауда боладыла.
Уруш жолла Хусейни Прибалтикагъа да элтедиле. Аны эркин этген сермешлеге да къатышады. Андан сора Кенигсберг шахар къатына ётдюредиле. Алайда уа  бирда болмагъанча къаты уруш баргъанды. Топ, окъ тийимеген  атлам жер къалмагъанды.
Къыркъ бешинчи жылны январь айы. Къар тобукъгъа дериди, юфгюрген жел жиликлеге жетеди. Кеси уа жипи жер. Къыш къыямада тобукъгъа дери къаргъа, суугъа батып уруш этерге тюшгенди. Хусей алайда да сау-саламат къутулады.
Кенигсбергден сора Польшагъа ётедиле. Анда бардырылгъан атышыуда да болгъанды. Берлинни алыугъа да къатышханды. «Фашистлени ара шахарларына жууукълашханыбызда, аскер техника асыры кёпден, жер башында аладан башха зат болурму деп, акъылыма алай келген эди»,-дейди Хусей, ол кюнлени эсге тюшюре.
Ажалы болмагъаннга ёлюм жокъду. Уллу урушдан Хусей сау-саламат къайтады. Ол заманда берилген Къызыл Жулдузну, Ата Журт урушну  орденлери, «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За взятие Кенигсберга», «За взятие Берлина» майдалла жылтырай эдиле аны кёкюрегинде.
Уруш эте, Холамдан Берлиннге дери бардынг, бек къыйын сермешинг къалайда болду дегенимде, Хусей: «Таганрог тийресинде», - деди. «Биз болгъан жерде немислиле асыры кёп топ-окъ атхандан, ол тийре сабан агъач бла жер сюргенча болгъан эди».

                                                                Мамыр  урунуу, сый, намыс
Хорлам бла къайтхан солдатха ата юйюне  жолу алыкъа узакъ эди. Туугъан жеринден кёчюрюлген халкъыны ызындан Орта Азиягъа барады. Къыргъызстанда Фрунзе областьны Кант районуну Дмитриевка элинде жууукъларын табады. Аладан тансыгъын алгъынчы конторгъа чакъырадыла. Билими болгъан адамгъа бухгалтер ишни  буюрадыла. Кавказгъа къайтхынчы алайда ишлегенди.
Андан  Кавказгъа 1962 жылда келгенди. Урванда тохтайды. Юй-журт жарсыуун тындыргъандан сора иш  къайгъылы болады. Билимли адам къайда да керекди. Элде эки тюкен бар эди да, бирин Хусейге бередиле. Ол аны таматасы болуп 1988 жылгъа дери ишлегенди.
Кёплеге болушханды. Алгъын ахча болса да, излеген затынгы тапхан къыйын эди. Адамла анга  келгендиле.  Элчилени кёплеринден ыразылыкъ тапханды.
Токъсан беш жылында юйюне баргъан эдим. Аны бла олтургъан эки-юч сагъатны ичинде Урванны жартысы келген болур эди акъсакъалны туугъан кюню бла алгъышлай. Хар бири да къучакълап, жюз тюрлю алгъышла айта эдиле.
Юйюрюню юсюнден айтханда, байбийчеси  Жаболаны Якубну къызы Нюристиан бла эки къыз, бир улан ёсдюргендиле. Ала да окъуулула, билимлиле болгъандыла. Бирер жерде юй-журт къурап жашайдыла. Жашы Анатолий физика илмуланы кандидатыды. Сабийле, туудукъла да бирге юйге жыйышсала, ол Хусейни эм къууанчлы кюнюдю. Аланы, тийресин, ахлусун къууандыра, урушну, урунууну да жигити, сау ёмюрню кёрген Атталаны Хусей  мындан арысында да кёп жыл жашасын!

Османланы Хыйса.

Свежие номера газет Заман


25.02.2020
21.02.2020
19.02.2020
17.02.2020