Театргъа тюз ниет бла къулланады, къараучулагъа жарыкълыкъ, зауукълукъ тапдыра

Малкъар театрны жетишимлери бизни не заманда да къууандырадыла. Аланы болдургъанла уа артистлерибиздиле – миллет бетин жюрютген, таныулу адамларыбыз. Аланы къайсы да тийишлиди махтаугъа. Къырал иш хакъ бла къууандырмаса да, биз да, къараучула, аланы артыкъ уллу эркелетмесек да, хар бири да  бизни ёхтемлигибиз болгъанын а билебиз. Бу кюнледе аладан бири, сахнабызны бийчеси, Къабарты-Малкъарны сыйлы артисткасы Токумаланы Зубейирни къызы Рая юбилейин белгилейди.

Сабийлик
Ол Ташлы-Талада туугъанды. Сабийлиги Къазахстанны Талды-Курган областыны Бёлекчи деген элчигинде ётгенди. Ол юйюрде сюргюн жолгъа чыкъгъан беш сабийден экинчиси эди.
Рая анда ёсгенди, школгъа жюрюгенди. Уллу Ата журт урушдан къайтхан атасын да анда тансыкълагъанды. Юйюрге анда эки сабий къошулгъандыла: Хусей бла Лейля. Алай а ала уллу бушуу да сынагъандыла – жарсыугъа, юйюр тамата ахыр жерин анда тапханды.
Малкъар халкъ сюргюнден къайтхандан сора къыз ишлерге малкъар театргъа келгенди. Бюгюн да тиширыу сюйдюмюн тас этмеген актрисабыз ол заманда къаллай къыз болгъанын кёзюгюзге кёргюзтюгюз.

Айырмалы Юйюр
Келгени уа сейир тюйюл эди. Токумаланы Зубейирни бла Мисирланы Бадинаны сабийлери – халкъ жазыучу Жагъафар, Къабарты-Малкъарны сыйлы журналисти Хусей, республиканы  культурасыны сыйлы къуллукъчусу Лейля, РСФСР-ни халкъ билимини отличниги Захида, жумушакъ сёзлю радиотелемастер Ахмат, къолундан кёпле татхан халал Рахима – была бары да халкъыбызны тин байлыгъына юлюш къошхан адамладыла.
«Анда бизни элибизге къазах театр терк-терк келгенди. Сабий болсам да, ол  жашауубузгъа жарыкъ къошхан насыплы кюнле эсимдедиле», – дейди бюгюн ол. Ма ол кезиуде тартханды жюреги сахнагъа, баям.   
Айхай да, ол театргъа келген жылла тынч болмагъандыла: таулула оюлгъан журтлада, ханс басхан арбазлада жангыдан от тиргизирге, мюлк къураргъа кюрешгендиле. Алай а ол къыйын чакъда  да тин байлыгъыбызгъа – санатыбызгъа, маданиятыбызгъа къайгъырыулары тохтамагъанды. Ол себепден таматала бла бирге жаш адамла да жангыргъан театргъа жан салыргъа итиннгендиле.

Фахмулуланы
араларында
«Кими урушдан къайтмай, кими сюргюнде жоюлуп,  артистле жетишмегени уллу чырмау болгъан эди жангырыу кезиуню аллында, – деп эсгереди юбилярыбыз. – Алай театрны жангыдан ачаргъа сюйгенле аны  къайгъысын кёргендиле: драматург Боташланы Исса, артистле Атайланы Магомет, Маммеланы Ибрагим, Рахайланы Таубий, Балаланы Омар, Кючюкланы Магомет, Къудайланы Ахмат, Чочайланы Жюнюс, Чабдарланы Хызыр, Кючмезланы Шарифа, Къудайланы Маржан, Геляланы Налбийке, Залийханланы Тамара, Махийланы Зоя, Биттирланы Абидат, Ахкёбекланы Фатимат, Уяналаны Баблук, Жантууланы Исса…» Рая аланы араларына тюшгенин уллу насыпха санайды.

Биринчи спектакли
Аны сахнада къараучула биринчи кере Боташланы Иссаны «Таулада танг жарыйды» деген пьесасына кёре салыннган спектакльде кёргендиле. Миллет сахнабыз аны бла башлагъанды ишин жангыргъан ата журтунда.
Оюн малкъар миллетни, башха халкъланыча, кесини тарыхы болгъанын эсге салып, бизде революция келтирген жангылыкъланы юслеринден айтханды. Жигитлик жолланы суратлай эди ол. Анда Токумаланы къызлары  Фаризатны ролюн ойнагъанды.
Ол сахнада ишин къысха рольладан башласа да, ала эсде къалгъандыла. Сёз ючюн, ол кезиуде салыннган спектакльледен бири  белгили дюгер жазыучу Коста Хетагуровну «Фатимасы». Ызы бла Михаил Зарудныйни «Тейри къылычы». Тамам ол жыллада Этезланы Омарны «Къанлы той» деген пьесасында  Къайтукъ бийни къызы Маржанны сыфатын да къурагъанды.

Хар ролю
жюрекге тюше
Актрисаны оюнуна Беш да Тау элде, Къарачайда да кёпдюле бюсюрегенле. Аллай ыспасха тийишли болур ючюн, ол, кимни сыфатын къураса да, аны жашауу бла жашайды, аны кёзлери бла къарайды дуниягъа, ол этгенча сагъыш окъуна этеди деригинг келеди.
Маммеланы Ибрагимни «Сюймекликни поэмасы» деген пьесасына кёре салыннган оюнда  бийче къызны жумушчусу Ханифаны сыфатын къурагъанды. Ол а тынч болмагъанды, нек десенг Кязим хажи шаркъ дуниядан алгъан жашау сурат малкъар тилде кертилигин, теренлигин тас этмегенди. Эки дунияны бир этип, жашау адамлагъа къайда да бирча сынаула келтиргенине ийнандыргъан эди Рая къараучуланы.  
Боташланы Иссаны «Абрек» деген пьесасына кёре салыннган оюнда уа ол Асланны эгечи Зубайданы ойнагъанды. Ол эсде къалгъан сыфат болгъанына бюгюн да кёпдюле шагъатла. Алай болмай амалы да жокъ эди – эгечлик этерге таулу тиширыудан уста къайда?! Ол биз халкъ болуп къуралгъанлы да алайды, баям. Жашауда юч къарындашны эгечлери бу рольну былай эсде сакъланырча ойнагъаны да анданды – эгеч сюймекликни сезгенинден.
«Ачемез» атлы оюн Баболаны Сафарны пьесасына кёре салыннганды. Анда Рая Боюнчакъны ойнайды, Маммеланы Ибрагимни «Къурманында» уа – Налжанны. Тёппеланы Алимни «Коммунистинде» Кезибанны, Къулийланы Къайсынны «Дунияда сюймеклик барды» деген пьесасында элли тиширыу Даринаны, Токумаланы Жагъафарны «Ауаналарында» таулу юй бийче Айшатны, Мустай Каримни пьесасына кёре салыннган «Ай тутулгъан кече» деген спектакльде Шафакъны, Г. Лорканы «Къанлы тоюнда» Леонардону юй бийчесин, Ф. Шиллерни «Сюймеклик бла хыйлалыкъ» атлы комедиясында Сафини, дагъыда кёп таулу къызланы сыфатларын къурагъанды. Ала бир бирге арталлыда ушамайдыла.

Фахмулулукъну кёп тюрлюлюгю
Фахму кеси жангыз келмейди дейдиле. Ма ол сёзлени кертиликлерин биз Токумаланы Раяда кёребиз. Ол дагъыда назмула жазады, жырла тагъады. Аны жюрекден келген макъамлы сёзюне миллетибиз сюйюп тынгылайды: «Келчи, анам, бери жет», «Сюйген жюрегим», «Малкъар тангларым» эм башхала.
Аны жырларын эшитсенг, сюе билмеген сюймекликни юсюнден аныча жазалмазлыгъын, кюе билмеген жарсыуланы чачар асыу аныча излеялмазлыгъын ангылайса.
Биринчи назмуларын ол окъуучулагъа анасы дуниясын алышханда эшитдиргенди. Жюрегине алай бла сабырлыкъ алыргъа сюйген къыз сёзюне эс бурдургъаны туурады. Аланы ызлары къалын болгъанды, бюгюн да атмайды къолундан къаламын Рая.

Багъалы адамларына жоралай
«Кюмюш кёлде алтын ай» деген ат бла назмуладан бла жырладан къуралгъан китабы уа басмаланып, окъуучуланы къолларына кеч тюшгенди – 2014 жылда. Аны да нёгерлери, шуёхлары таукел этип. Ол аналагъа, тиширыулагъа, эр кишилеге аталгъан аламат назмуланы авторуду. Хар биринде – жюрек талпыу, жашау институтланы дерслери.

Ачыуунгда бек ачырыкъ анангды,
Къууанчынгда  къууанырыкъ анангды,
Тап, кир болуп, сен кёзюне тюшсенг да,
Уумай турлукъ жангыз сени анангды…
Ма быллай терен сезимлидиле ала бары да. Дагъыда  эсгериу назмуларын ол къан эм жан жууукълукъ жюрютген, ызларындан къаратхан адамларына атагъанды: къарындашы Жагъафаргъа, артистле Маммеланы Ибрагимге, Кючюкланы Магометге, Къудайланы Маржаннга, Ахматланы Зейтуннга, жазыучу Тёппеланы Алимге… Бюгюн жашап тургъан тенглерине да айтады магъаналы, таукел сёзюн таулу актрисабыз. Ала бары да бирча жылыулудула, жюрекге жетген, жумушакъ ауазлыдыла.
Философия магъаналы назмуларында уа Токумаланы Рая ата-бабаладан къалгъан, жашау сынау берген оюмланы эсгертеди бизге. «Ийнанмайма» деген назмусу да энчи магъананы элтеди. Жашауда кеслери затха къыйын салмай кечиннгенлеге тюбейбиз. Аланы бир-бирлери уа кюрешип ырысхы жыйгъанлагъа айып салыргъа кюрешедиле. Автор аллайлагъа былай айтады:

Ким айтханды бар болгъаннга аман деп?
Ким айтханды жокъ
  болгъаннга тамам деп?
Ёз къыйынын ашай эсе, тер тёгюп,
Ким айтханды ол гыржыннга харам деп?..

Энчи тизгини, энчи ёню
Къайсы назмусун алсанг да, Раяны кесини башхалагъа ушамагъан чыгъармачылыкъ ызы, энчи ёню болгъаны кёрюнюп турады. Ол дунияда къаллыкъ сёзню айтады, алай а кесин не поэтге, не жырчыгъа санамайды. Ол актрисады! Сахна искусствону татлылыгъын дуния байлыгъына да алышырыкъ тюйюлдю.
Театрда ишлегенни уа жашау болуму бир заманда да тынч болмагъанды. Ол излемлени жолундады къуру да. Таплыгъы да азды ол сайлауну: узакъ тау эллеге барып, сууукъ клублада ойнагъанды, жукъусуз кечеле ётдюргенди, ыйыкъла, айла бла юйюрюн къоюп, гастрольлада айланнганды алтмыш жылдан артыкъ заманны ичинде…
Алай а театргъа сюймеклик аны бек сыйлы сезими болгъанлай къалады. Бар сынауланы да хорлап, андан къуллукъ этеди Малкъар театргъа Токумаланы Рая бюгюн-бюгече да. Ариу фахмусу бла энтта да кёп жылланы сахнаны, къараучуларыны да бетлерин жарытханлай турсун!

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


25.03.2020
23.03.2020
20.03.2020
18.03.2020