Ол жаудан азатлагъан шахарланы, эллени санап чыгъаргъа да къыйынды

Уллу Ата журт урушха барып, къызыу сермешлеге кирген таулу жашланы араларында шыкъычыла да аз тюйюлдюле. Аладан бири Солтанланы Хажосну жашы Назирди. Ол 1902 жылда туугъанды. Алгъа Мечиланы Кязимни къолунда окъугъанды.
Аны жашы Оюс былай эсгереди: «Таматала айтханнга кёре, акъылман сохталарын жылы заманда эшикде, уллу жасы ташны стол этип, сабийлеге да къагъытла берип, аны аллында олтуртуп, къышда уа жылы гюрбежисинде  окъутханды. Тюш заман болса, аланы ауузланыргъа юйлерине ийгенди. Артха кеч къалгъанны къолунда  тутхан чыбыкъчыгъы бла да жетдириучю эди …»
Ызы бла уа 1924–1925 жыллада Шыкъыда совет школ ачылгъанда, Назир анда билим алгъанды. Озгъан ёмюрню отузунчу жылларында къыралда ликбез  деп билимсизликни кетериу программаны жашаугъа кийиргенлери бла байламлы аны кибик уллайгъан жашла, къызла  да къара таныргъа борчлу окъуна болгъандыла.
Шыкъыда колхоз къурайбыз дегенде, анга белгили лётчик Валерий Чкаловну атын атагъандыла. Ма ол ара мюлкде Назир эсепчи болуп ишлеп башлагъанды. Кёп да бармай аны бригадирге айыргъандыла.  Ызы бла – колхоз председательге.
Заманы жетгенде, ол жашау нёгерге эллиси Шауаланы Илякны къызы Эзамны сайлагъанды. Насыплы юйюрге къыз бла эки жаш туугъандыла: Назиля, Оюс, Орусбий.  
Колхоз бай болгъанды, тууарлары  мингнге жетгенди, атлары  жюз бла элли чакълы болгъанды, ууакъ аякълыла уа жыйырма мингле бла саналгъандыла.  Ол мюлкге Солтанланы Хажини жашы Назир башчылыкъ этген заманны юсюнден элчиле сюйюп эсгериучюдюле, аны, аны бла бирге колхозчуланы да бийик жетишимлери ючюн аз махтамагъандыла район эм республика таматала.  
Эллилени Кичибалыкъгъа кёчюргенде, Чегем ауузу бла Шыкъыгъа иги кесек мал ётдюргендиле. Солтанланы Назирни юйюрю кёчмегенди.  
Уллу Ата журт уруш башланнган кюнледе ол жумуш бла Къашхатаугъа, район арагъа, келгенлей, къолуна повестканы тутдуруп, солдат кийимле берип, Прохладныйге жиберип къойгъандыла.  Юсюндегилени Назир анда жашагъан ахлусуна – Мечиланы Кязимни эгечи Ныкъыда къойгъанды. Шыкъыгъа да аны хапарын ол билдиргенди.
Назир 168-чи полкну ючюнчю батареясына тюшгенди. Ол аскер бёлюм Майкопну юсю бла  Новороссийскге жетип тохтагъанда, аны андан ары тенгиз бла Таганрогга жибергендиле. Биринчи кере къазауатха Солтан улу Докучаев деген жерде киргенди. Ала, артиллерия сауутлары бла атып,  жаяу аскерни жолун ариуларгъа керек эдиле. Алай а душманны кючю уллу эди, совет солдатла жан-къан аямай сермешселе да, артха кетерге тюшгенди. Алайда полк кёп жигитлерин тас этгенди. Къалгъанлары уа Волганы шаркъ жанына  жыйылгъандыла.
Алайда жангы аскерчиле да къошуп, полкну Сталинград таба атхандыла.  Назирни эсгериулерине кёре, уруш деген сёз не къысха болса да, анга къан тёгюу, ёлюм, жаханим деген къыйырсыз ангыламла киредиле. Ол шахар ючюн сермешде аны бла уруш этгенлени асламысы жоюлгъанларын ол уллу бушуу бла айтыучу эди. Анда сау мекям къалмагъаны, хар атлам, хар юй ючюн къаты къазауат баргъанын да. Мингле бла снарядла атханды аны тобу душманнга.  
1943 жылда февральны ал кюнлери уллу къууанч келтиргендиле совет халкъгъа – бизни аскерчилерибиз Волга тийресинде орналгъан юч жюз бла отуз мингнге дери саналгъан фашист къауумну тёгерегинден алгъандыла.  «За оборону Сталинграда» деген майдал Солтанланы Назирни кёкюрегине ол кюнледе тагъылгъанды.
Андан ары ол болгъан полк  кюнбатыш таба кетгенди. Къазауатладан биринде, андан узакъ болмай мина атылып, аны кесеги кирип, Назирни жаралы этгенди. Аны хатасындан жаш Ульяновскда госпитальда бир къауум ай ётдюргенди. Сау болгъанлай а кесини полкун Кърымда жетгенди. Андан ала 4-чю Украин фронтну къурамында сермешгендиле.  Бахчисарайны, Симферопольну, Севастопольну, Малахов Курган бла Сапун тауну къолгъа этерге кюрешген душман бла  уруш этгендиле.
Сапун тауну башында орналгъан душманны алайдан къыстагъан тау тюбюнде орналгъан совет аскерчилеге къалай къыйын болгъанын айтыр кереклиси да болмаз. Алай а туугъан жери ючюн жан-къан аямай кюрешген батырла киргинчилени  къыстагъандыла.  Ол онбеш кюнню ичинде тохтамай баргъан сермешледе болдургъан жигитлиги ючюн Солтан улун Къызыл Байракъны ордени бла саугъаларгъа кёргюзтгендиле. Алай ол  кёчгюнчю халкъны адамы эди да, ол затла къагъытда къалдыла.
Полкга жангы кюч къошуп, аны Прибалтика тийресине атхандыла. Латвияда, Эстонияда, Литвада иги орналгъан  фашистле, андан чыгъаргъа унамай, кёп кюрешгендиле. Былайланы советлеге къойсала, андан ары  Шаркъ Пруссиягъа жол ачыллыгъын ала иги билгендиле. Алай душман этген умут толмагъанды – 1944 жылны ортасында совет аскерчиле  аланы ызларына къуугъандыла.
Алай бла Назир болгъан аскер къауум Кенигсбергге дери баргъанды. Анда да бек къаты урушла болгъандыла. Бир километр фронтда – эки жюз бла оналты артиллерист точка.  1945 жылда 10 апрельде  фашистлени сау къалгъан юзюклери къачхандыла.
Андан ары Солтан улу Пруссияда уруш этгенди. Ахыр кюнлери келгенин ангылагъан фашистле бютюнда къажау сюелгендиле. Къазауатладан биринде Назир экинчи кере жаралы болгъанды.  Уллу Хорламны сюйюнчюлюгю анга Каунасны госпиталында келгенди. «Уллу Ата журт урушда Германияны хорлагъаны ючюн» майдалны да анга ол кюнледе бергендиле. Андан сора да, бизни жигит жерлешибиз Къызыл Жулдузну эмда Махтаулукъну ючюнчю даражалы орденлери, «За отвагу», «За боевые заслуги», «За взятие Кенинсберга» деген майдалла бла саугъаланнганды.
Ма ол Уллу Хорламны солдаты, урушну аллындан ахырына дери къазауат этген Солтанланы Назир да, башха малкъарлы аскерчилеча,  къыралны жауларына саналып кёчюрюлген  юйюрюн узакъда тапханды – Къазахстанда Жамбул областьны Мерке районуну Кузьминка элинде.
Анда юйюр тамата бал туз чыгъаргъан заводха ишлерге киргенде, ахлулары  бираз эс жыйгъандыла, аякъланнгандыла. Жашау иги жанына тюрленнгенде, Назирни «Къызыл Восток» колхозда склад тамата этгендиле. Ол жарашыулу адамны къазах къарындашларыбыз бек ариу кёргендиле. Анга, юйюрюне да сый-намыс бергендиле.
Назир халкъына къайгъырыуну анда да бардыргъанды. Аладан узакъ болмагъан детдомда таулу сабийлеге не зат бла да болушуп тургъанды. Аланы ахлуларын табып, бирге тийишдиргенди. Анда бу аламат юйюрге Зоя, Надя, Лида, Аскербий  деп тёрт сабий къошулгъандыла.
Ата журтха Солтанлары 1970 жылда къайтхандыла. Шыкъы  жангыртылмагъаны бла байламлы, анда жашаргъа онг болмай, эллилерини бир къаууму чакъырып, Шалушкада тохтагъандыла.
Назирни жашы Оюс, Къыргъызстанда Пржевальский атлы педагогика институтну бошап, кёп жылланы ичинде республиканы школларында – Шалушкада, Хасанияда, Нальчик-20 деген жерде тюрмеде да математикадан дерс берип тургъанды. Бусагъатда солуудады.
Орусбий шофёрду. Кенжеде жашайды. Зоя бла Лида сатыу-алыу бла кюрешедиле. Надя устазды.  Аскербий, жарсыугъа, аварияда жоюлгъанды.  Аладан туугъан сабийле жигит аппалары бла ёхтемленедиле, анга ушаргъа итинедиле.  
Аладан бири, Оюсну жашы Азрет, бу кюнледе Москвада Миллет илму-излем ядерный университетде нанотехнологияла жаны бла  «Закономерности роста эпитаксиальных пленок - SiC на кремнии с нанопористым буферным слоем и исследование их физических свойств» деген аты бла кандидат диссертациясын къоруулагъанды. Алимни илму ишине комиссия бийик багъа бергенин айтып, алгъышлап, аллай жаш ёсдюргенлери ючюн аны атасына бла анасына ыразылыгъын айтып, Социалист Урунууну Жигити, академик Залийханланы Михаил сёлешгенди.

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


25.03.2020
23.03.2020
20.03.2020
18.03.2020