Деменгили поэзиясы, шуёхлукъгъа, тюзлюкге кертичилиги бла халкъыбызны ариу къылыкъларын сау дуниягъа танытханды

ХХ ёмюрде дунияны уллу поэтлеринден бири Къулийланы Къайсын бизни байрагъыбызды, байрамыбызды, ёхтемлигибизди. Дуниясын алышса да, ол белгили адамланы угъай да, бар ишчи инсанны – жер сюргенни, мал кютгенни, башха жерде ураннганны  да шуёху болгъанлай къалады. Россей адабиятда аны жан жууукълары кёпдюле.

Чингиз Айтматов, таулу шуёхун эсгере: «Аны жюрегинде   Пушкин, Лермонтов, Тютчев, Блок, Есенин, Низами, Физули, Пастернак, Твардовский, Верхарн  жашай эдиле. Ол поэтлени къарындашларына санагъанды, сюйгенди эм ала бла ёхтемленнгенди. Аны жашауун ненча уллу композитор, художник, философ жарытхандыла!..» – дегенди.
Совет поэтле аны фахмусун сезгендиле. 1942 жылны ноябринде Чебоксарыде жараларына бакъгъан Къайсынны Москвагъа чакъырып, анга чыгъармачылыкъ ингир къурагъандыла. Анда  Борис Пастернак, Константин Симонов, Николай Асеев, Самед Вургун, Перец Маркиш, Мамед Рагим да болгъандыла. Назмуларын а, орус тилге кёчюрюп, Вера Звягинцева, Михаил Зенкевич, Мария Петровых и Дмитрий Кедрин кеслери окъугъандыла.
Николай Тихоновну Къайсын биринчи кере Нальчикде кёргенди. Ол мында болгъанда, школчу жыр-тепсеу къауум концерт кёргюзтгенди. Акъ чепкенли Къайсын Лермонтовну назмуларын окъугъанда, Тихонов ичинден: «Бу жаш кеси да назмучу болур», – дегенди. Ала ол кюн танышхандыла.
Николай Семенович Къайсынны поэзиясына, адамлыгъына да бийик багъа бергенди. «Таугъа чыгъып баргъан адамла къар тёппелени къалай сюе эселе да, биз да алай сюебиз аты Къулийланы Къайсын болгъан назму бийикликни», – дегенди ол. Таулу назмучуну бек къыйын кюнюнде къолун да узатханды анга.

1944 жылда кезиулю жаралы болуп, комиссия эркин этгенден сора Къайсын 31 декабрьде Москвагъа келгенди эм Дмитрий Кедринни юйюнде тохтагъанды. Ол заманда аны жюреги къалай кюйгенин не сёзле бла айтхын? Аны халкъыны къадарын билген Николай Тихонов, Илья Эренбург эм Константин  Симонов Сталиннге тилеп къагъыт жазгъанларын, ол берген жууапны да Къайсын ол кюн билгенди. Россейни къалайында жашаргъа да эркин эди ол, Ата журтундан, Москвадан бла Ленинграддан башха.
Ол кече кёп сагъыш этгенди Къайсын. Кедрин бла ушагъында халкъыны ызындан барлыгъын айтханды. «Тюзсе! – дегенди Дмитрий Борисович. – Поэт халкъы бла болургъа керекди!» Экинчи кюн  ол оюмун Къайсын Тихоновха билдиргенди. Жаланда Къазахстанны сууукъ жерине тюшген ахлуларын Къыргъызстаннга кёчюрюрге болушурларын тилегенди.
Юч ай тургъанды ол Москвада, жараларына бакъдыра. Апрельде уа Дмитрий Кедрин къонагъын Азиягъа ашыргъанды. Орус поэтни анга аталгъан назмуларын а, бек уллу саугъача, жюрегине къысханды.  Эсигиздемиди?
Ночь поземкою частой
Заметает поля.
Я пишу тебе: «Здравствуй,
Офицер Шамиля!»
Вьюга зимнюю сказку
Напевает в трубу.
Я прижал по-кавказски
Руку к сердцу и лбу…
Ол заманда жаралы Къайсын таякъ бла айланнганды. Назмуда ол шартны поэт: «И, как Байрон, хромая, Проходил к очагу...»,  – деп, малкъар поэтни ачытмай, белгили ингилиз поэт бла тенглешдиргенди.
Николай Тихонов шуёхуну юсюнден: «Сансыз уруш жолла, тюбешиуле, сермешле, къазауатла… Ол жигитликни бла илхамны дуниясында жашагъанды. Ол аны дуниясы эди, алай а анга дагъыда керек эди кишилик, нек дегенде ол къазауатладан сора да Къайсын кёп зат сынагъанды…болсада кётюргенди, тас этмегенди, бютюнда бек айнытханды кесини дуния поэзия ангылауун», – дегенди.
Борис Пастернак Къайсын бла 1942 жылда Москвада анга аталгъан ингирде танышханды, таулу поэтни назмулары, аскер статьялары ата журтлары ючюн къан тёкген солдатланы кёллерин кётюрген кюнледе. Артда Къулий улу жаралы болуп, Малкъаргъа келип, оюлгъан журтланы кёрюп, кюйюп къайтханда, аны хапарын эшитип, Фрунзеге: «Кишилигигизни тас этмегиз. Къутхарыу келмей къаллыкъ тюйюлдю… Сен поэзияда бек уллу бийиклеге эркинсе, мен аны билеме», – деп таукеллик къагъытын ийгенди.
1958-1959 жыллада, ол къырал идеологиягъа келишмейди деп, мында басмаларгъа унамагъанда, Борис Пастернакны «Доктор Живаго» деген романы Голландияда бла Великобританияда чыкъгъанды. Ол къолдан къолгъа ёте айланнганда, къырал къуллукъчула поэтге къажау сюелгендиле.
Бир-бир тенглери окъуна арт бургъандыла анга. Къайсын а кертичилей къалгъанды, Жазыучула союзунда уллу жыйылыуда ахшы тенгин къоруулагъанды. Аны ючюн кишиден да къоркъмагъанды. Алай бла къалам къарындашлыкъны бийик юлгюсю болгъанын кёргюзтгенди.
Александр Твардовский бла Къайсын да бек багъалагъандыла бир бирни. Малкъар поэт аны устазына санагъанды эм бийик фахмусуна къууаннганды. Ол а анга не жаны бла да болушургъа кюрешгенди. Ол шартны эсде тута: «Александр Трифонович ишлеген журналда («Новый мир») мен кёп жылланы басмаланып тургъанма.  Аны манга энчи эс бургъанына, ишиме сакъ болгъанына алай болургъа керекди демейме, ол манга къууанчды, насыпды дейме…
Ауушурдан эки кюн алгъа  ол къарыусуз сол къолу бла мени къучакълап, алай бушуулу къарай эди Россейни кёгюне ушагъан кёзлери бла манга. Мен а ол кёзлени жютю заманларын, алада болгъан сейирлик акъылны  кёрюп тургъанма алда… Твардовскийни тас этгеним  бек уллу бушууларымдан бириди. Уллу поэтни ёлюмю халкъ къыйынлыкъды», – деп жазгъанды Къайсын ол кетгенде.
Власть айтханнга хо деп турмагъан Твардовский ауушханда, уллу поэтни асыраргъа аны эски тенглерини кёбюсю келмегендиле. Къайсын а баргъанды. Кесаматчы Владимир Огнев эсгергеннге кёре, гулланы къыйырына къолун салып, ол ачыкъдан жилягъанды. Аны башын жаба туруп, къолун ачытхан эди да, табы къалгъанды. Алай жаны ачытханы андан уллу эди, тёзюп болмазча…
Адабиятчы Станислав Рассадин «Кайсын Кулиев: литературный портрет» деген китапны авторуду. Ол башха китабында – «Книга Прощания» – Малкъар поэтни ахыр кюнлерини юсюнден былай жазады: «Ол Москвадан Малкъаргъа анда ёлюр ючюн учардан алгъа  шуёхларына сёлешгенди. Алагъа ала аны къадарында не магъананы тутханларын айтып, ыразылыгъын билдирип, алай айырылгъанды. Семён Липкиннге, Наум Гребневге да.
Манга уа? Билмейме, бир заманда да биллик тюйюлме. Сёлешген болур деб а ышанама, жокъ эдим. Аны бла бирге къоркъгъан да этеме: къалай, не айтырыкъ эдим мен анга, ол ахыр кере сёлешгенин биле тургъанымлай…
Анда, мен билеме, мени алтын Къайсыным, санга жарыкъ да, тынч да боллукъду… сен адам кётюрюрге боллукъдан иги да кёп сынагъанса. Къыйналып элтгенсе, алай женгил кётюргенсе, гуппур болуп, душманларынгы, зар, алдауукъ адамланы къууандырмай. Къалгъаны бошду…».
Поэт Константин Ваншенкин Къайсынны ол Москвада ГИТИС-де окъугъан заманында таныгъанды. Артда уа ала кёп кере Москвада, Юрмалада да тюбеше тургъандыла. «Мен анга бек хурмет этгенме, ол да манга алай. Экибиз да десантникле болгъанбыз урушда…
Бир кере Эдуард Колмановскийни бла мени «Москва» рестораннга чакъырады. Келсек, ол а – жашы Элдарны тою! Саугъасыз баргъаныбызгъа уялдыкъ. Ол а манга элли жыл болгъанда, уллу мюйюз келтирген эди жазыуу бла. «Къарындашым!» – деучю эди манга. «Все еще впереди» деген жыр да ол заманлада туугъанды. Аны мени шуёхум Марк Бернес жырлагъанды. Къайсынны адамланы шуёх этген хунери бар эди…» – дейди ол эсгериулеринде.
Александр Фадеев биргесине жюрютген блокнотда: «Къайсын аламат малкъар поэтди. Керти таулу, поэзиясы да керти…» – деп жазгъанды.
Режиссёр Андрей Тарковский: «Къайсын назмуларында халкъыны атындан сёлешеди. Ол – сау дунияны поэтиди… Бар адам улун бийлеген сагъышла тапхандыла аны ауузунда кеслерине жер», – дегенди.
Къулий улуна орус поэтле назмула атагъандыла, аны юсюнден китапла жазгъандыла. Къысха статьяда аланы барын да санаргъа онг жокъду. Аны бийик поэзиясы бизни кёп сынауладан ётген халкъыбызны ёрге кётюргенди, иги ишлеге кёллендиргенди. Уллу назмучубузну шуёхлукъгъа кертичи болгъаны уа миллетибизни ариу къылыкъ хунерин дуниягъа танытханды.

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман