ТОЙЛА, ТОЙЛА – КЁЛЛЕНДИРГЕН ЭМДА УМУТЛАНДЫРГЪАН КЪУУАНЧЛА …

Жангы юйюрню къуралыуу эки адамгъа, аланы ахлуларына угъай, саулай жамауатха, халкъыбызгъа да бек магъаналы шартды. Ахыр заманда, не тюрлю чырмаулагъа да къарамай, этиледиле таулу тойла. Алай эсе уа, жашау барады, сабийле къошуладыла, миллетибизге къууанч бере, тамблагъы кюнюбюзню бюгюнден иги боллугъуна ийнандыра.
Аны юсюнден айтханда, жашларыбыз не заманда да кеч юйдегиленнгендиле деген айтыу жюрюудю. Ол ётюрюкдю. Халкъда «Эрге барлыкъ – онсегизден, къатын аллыкъ – онтогъуздан», – деген сёзле сакъланадыла. Биринчиден, жаш адамладан туугъан сабийле саулукълу боладыла эмда ала таматаланы къолларында, халкъыбызны адет-тёрелерине юйрене, ёседиле.

Сакъланнган,
сакъланмагъан ариу адетлерибиз
Эрттеледен келген ариу адетлерибизден бири сайланнган къызны юйюне келечиле жибериудю. Ол Аллах да сыйлы кёрген жумушну жууукъ-тенгден сыйлары жюрюген юч-тёрт адамгъа буюрадыла. Таматалары асламысында жашны ана къарындашы болгъанды. Тап кёрмеселе, къызны жаны ол кюн окъуна келгенлени умутларын юзгенди. Тийишли кёрселе уа, «сагъыш этерге» заман излегендиле. Алай бла келечиле экинчи да баргъандыла.
Алда энди унутула баргъан бир ариу адет да болгъанды: сёз тауусхандан сора къыз жашны ата-анасындан, жаш да аныкъыладан бугъуп айланнганды. Тойгъа хазырланнган юйге къоншула, тукъум адамлары болушхандыла. Бюгюн, Аллахха шукур, ол жаны бла берекет барды.

Мюйюш жабыу
Келиннге отоуда мюйюш бёлгендиле, жабыу (къаланкъа) тагъып. Келинчик бла жаланда дигиза сёлешгенди ачыкъ. Алайда биринчи эки кюнде къызны биргесине келгенле оноу этгендиле. Той ыйыкъгъа дери, андан кёп да баргъанды. Келинни юйге айдан сора кийиргенлери да болгъанды. Ол заманны ичинде дигиза аны жумушуна къарагъанды.
Жаш а улан нёгери бла биринчи кюнледе болуш юйде тургъанды. Аны таматалагъа ачыкъ этгинчи, кесини юйюне уа халкъ жукълагъандан сора келгенди, танг атхынчы кетгенди. Киеуню къартланы алларына келтирип, ачыкъ этиу а халкъ театр искусствону тюрлюсюдю.
Тойгъа къызла кеслери бармагъандыла, аланы ол юйден къызла бла жашла барып алгъандыла. Къууанчны кесини таматасы болгъанды – бегеуюл. Тойну, жырны шарайыпсыз бардырыу аны борчуна саналгъанды. Тепсеу башланнганда, гюрен ортасына ол биринчи таматаны чыгъаргъанды. Ол жаш адамлагъа жол ачханды. Жыр да таматаладан башланып, жашлагъа ётгенди.

Заманны тыйылмазлыкъ излемлери
Жангы адетлени юслеринден айтханда, аланы бары да келишип бармайдыла бизни менталитетибизге. Биз тыш затны къыйналып алабыз. Ол шарт а къайгъы туудурады. Алай а ата-бабаларыбызча жашаргъа керекбиз деп тохтагъан да тюз келмейди бирде.
Сёз ючюн, тойну жангыз кюнню ичинде этип, экинчи кюн жангы жууукъла бирге олтуруп, бир бирни танып, жаш адамланы аякъларын, къолларын бошлайдыла. Бусагъатда жашау теркди. Тойну узакъгъа созуу магъанасын тас эте барады. Насыпха, киеу нёгерле къызны юйюнде зат урлагъан, алгъын оюннга саналгъан, эриши адет да къалгъанды.
Киеу нёгерни хар бир он метрден аллын тыйып, сатыу этиу а алгъынча барады. Алай бир- бирледе зауукълукъ келтирмейди. Ким ачыуланады, ким ангылайды, ким ангыларгъа да сюймейди.
Жангы келин танг атхынчы къобуп, элде арбазны, орамны сыйпагъан адет ариуду. Алай шахарда, уллу юйде жашагъан бир жаш юйдегисине алай эт деп тохтагъанын билгенли уа сагъышлыма.
Алгъын тойланы тукъум кеси сайлагъан адам элтгенди. Бусагъатда уа аллай иш бла кюрешген энчи жашла бардыла. Бирде тойгъа келсенг, ала хазырланып, тап сёлешгенлерин, кеслерин ариу жюрютгенлерин кёресе. Бирде уа сантларындан арып кетесе. Белгили  жырчыла уа къууанчны жарыкъ этедиле. Жарсыугъа, эрттеча жырлагъан таматала аздан-аз бола барадыла.

Къоранчла
Къоранчланы юслеринден айтханда, бир-бир жууукъ юлюшле эки жаны да жаш юйюрге болушууну тюзге санайдыла. Алай а, «кёзлерин жандырып, къуру къолу бла кирип» келди деп айтдырмаз ючюн, юйню ичиндегилеге этиледи сый. Анга алгъын юй къач дегендиле.
Къыз кийимлени чачыу да къалгъанды. Ким кимни эскисин киеди? Алай аны орунуна бир ненча алтын берген адет чыкъгъанды. Ол да тюздю дерге къыйынды.
Алгъын киеуню, келинни ата-аналары тойда кёрюнмей эселе, бюгюн бары да бирге олтурадыла. Киеу да болуш юй излемейди.
Келинни келтирирге къаллай бир кёп машина барса, ол аллай бир даражалыгъа саналады. Ала уа, гюлле, кийизле бла жасалып, дунияны сигналдан, жырладан толтуруп барадыла, танымасанг да, жангы юйюр къурагъанлагъа алгъыш айтдыра.
Сыйгъа деп кийиз басар, чалыу этер, чачакъ тюер, жууургъан сырыр кереги да жокъду – ол затла тюкенледе табыладыла. Кесине керекни да   келин кеси сайлап алады… Алгъын къызгъа къалыннга мал бергендиле, ана сютю ючюн деп. Бусагъатда ахча къоядыла.

Юйдеми,
ресторандамы?
Бу соруу кёплени сагъыш этдиреди. Анга тюрлю-тюрлю къарамла жюрюйдюле. Элчилени бир-бирлери да, къолайларын Аллах алмасын, тойларын ресторанда ётдюрюрге излейдиле, онгларын кёргюзте.  Бир жанындан, юй тар эсе неда фатарда жашай эсенг, ол тап амалды. Шапала да излетмейди. Тойгъа келген жууукъ тиширыула да омакъла, ариула, тизгинлиле болуп, къууанчха къууат саладыла.
Алай а чурумсуз тюйюлдю ол да. Рестораннга баргъанла ол дауурда алгъышланы окъуна тынгылы эшитмейдиле. Музыка асыры уллудан, къулакълары шууулдап: «Ашаргъамы келгенем, къууанчха келгенем ансы», –  деп, ыразы болмай кетедиле. Бютюнда бизнича уллайгъанла.
Алай а, хар къайдача, мында да иш оноучу къаллай болгъанына кёре барады. ЗАГС-дан келип, тойда некях этиу да тёреге айланнганды. Къууанч баргъан жерге киеу нёгерлери бла келип, алагъа бёлюннген, кёзге илинмеген жерде олтурсала, ол тап кёрюнеди кёзге. Келин да алай.
Келинни чыгъарыу
Белгиленнген кюн келинни алыргъа киеу нёгерле барадыла. Бусагъатда аланы санларын тохташдыргъан къыйынды. Ата-бабаларыбыз а ол затда да чекни билгендиле: ариу къылыкълы жашладан он-онбеш, ала бла бирге эки-юч тиширыу да ийгендиле. Алда киеу ала бла бармагъанды. Ол адет артда чыкъгъанды.
Киеу нёгерлени  араларында, бет чыгъарырча, жырда, тепсеуде устала, оюнлада, таш атханда, жыгъышханда айырмалыла болгъандыла. Бюгюн да бу ариу ишге айырмалы жашланы сайлайдыла. «Иги киеу – нёгерле бла, аман киеу – эгерле бла», – деп да андан айтхандыла. Жыйын тамата салам береди аланы алларына чыкъгъанлагъа.
Киеу нёгерле келтирген юй байракъны орунуна алагъа келин байракъ бериледи. Ала арбаздан «Орайда» бла чыгъадыла.
Баргъан юйюнде келинчикни аллына жашаулары келген тиширыула чыгъадыла. Ала аны бетин кёрмейдиле, алай, къучакълап, ариу алгъышла айтадыла. Бир-бир элледе ол машинадан чыкъгъанлай, башындан тюй не пиринч чачадыла, босагъада бал къапдырадыла. Алай юйге кийиргенде да этедиле бир-бир жерледе. Ол кюн жаш адамланы некях бла байлайдыла.

Баш ау алыу
Тойну бек ариу кесегине келинни «юйге кийириу» саналады. Ол ата-бабаладан келген адет, ненча тюрлю болса да, кесини жангылыгъын тас этмегенди.
Келинни башында юч уллу жаулукъ болады. Акъ гыранча аны тазалыгъыны белгисиди. Аны алыннганы келиннге кёзге кёрюнюрге эркинлик берилгенини белгисиди. Экинчи жаулукъ, ол асламысында кишмир болады, юйню ичинде аны аякълары бош этилгенлерин билдиреди. Къол жаулукълары тешилгени ол юйде ишни юсюне сюелирге боллукъду дегенни айтадыла. Белине къысхан жаулугъу уа, алгъын ол кюпес болгъанды, юйюр жашауну бардырыуну белгисиди.
Алгъын келинчикни баш ауун ол баргъан юйню жетген туудугъу алгъанды, сыйлы, эшилген къамичи сап бла узалып. Аллай болмаса уа, къаршы жууукъладан жаш адам.
Бизде бусагъатда аны башха тюрлюсю чыкъгъанды: келинчикни эки жанында эки къыз сюелип, жаулукъну тешип, тёрт къанатындан тутадыла да, тёрт жаш а, тепсей келип, аладан бири, ариу къумач бла чулгъаннган таякъгъа илиндирип, аны жашауу келген тиширыуну инбашына атады. Аны юйленир заманы жетип тургъан жашны боюнуна атыучу эдиле эртте деп да эшитгенме. Алай бла къызла тешип, жашладан бири уа алып, жаулукъланы жерлерине тапдырады. Той макъам согъула, адетни былай баргъаны бек ариуду.
Эртте жаулукъланы келинни башындан туудукълары кёп болгъан сыйлы ынна тешгенди деп да айтадыла, эр киши тиймезча аны жаулугъуна.  Ол артха, юйге, халкъгъа аркъасын бурмай киреди.

Тепсеуле, оюнла, алгъышла, таматалыкъ этиу
Тойда бек даражалы адамла тамата бла бегеуюл болгъандыла. Тойгъа чакъырылмай келиу, мардасыз ашагъан, ичген да айыпха саналгъанды. Боза аякъ бир болгъанды. Хар бир къонакъны аллына уа чёмюч салыннганды, аланы бир бирге къакъмагъандыла. Биринчи алгъышны тамата кеси этгенди.
Сёз, бюгюнча, хар кимге да берилмегенди, адет бла тогъуз алгъыш айтылгъанды. Жамауатда алгъышны ариу айта билгенле болгъандыла не заманда да.
Аш къанганы юсюнде тамата, чам эте, шапагъа да эсгертир затын айта, сабыр сёлешгенди, жауурун къалакъгъа къарап, анда кёргенин айтханды, баш сюекни юлешгенди. Аш къангадан къобуп, той этер, жыр айтыр заманны да ол белгилегенди.
Жыр дегенлей, тойлада жюрюген оюнладан бири жыр эришиу болгъанды. Кеси жаны хорлар ючюн башха элден чакъыргъанла да болгъандыла жырчыны. Аллай эришиуле, жашлада жюрюген айтышла танг атхынчы баргъан зауукълу заманла эсгериледиле халкъыбызда.
Асламында тюз тепсеуге бла абезеххе баргъандыла тойда. Къарагъанла, гюрен туруп, къарс ургъандыла. Абезеххе сюйгенле чыкъгъандыла бирге, алай бла алагъа бир бирге тасхаларын билдирир онг чыкъгъанды.
Тепсерге къызланы, жашланы бегеуюл айыргъанды. Ол омакъ жасалгъан таягъы бла кёргюзтгенди алгъа жашны, ызы бла къызны. Андан жашырын тилеп, сюйгенлери бла тепсегенле да болгъандыла. Жаш, къызны аллына келип, баш уруп, алай чыгъаргъанды гюрен ортагъа.
Тойда киеу бёркню алгъан оюн жюрюйдю. Биреу жетип алса, ол сагъат киеуге башханы бёркюн кийдирип, аныкъын а артха тазир тёлеп аладыла.  Бусагъатда тойну сейир ётдюрюрге излеп, жау жипле тагъып, бужукъгъа ёрлетип сынагъанла да тюбейдиле.

Сый, саугъала
«Къыз чыгъаргъан – къызыл къымыжа. Этни да ашады, бетни да ашады», – дегендиле эртте, бу затны сагъына. «Аман къызгъа – къазан къошакъ», – деп да айтхандыла къазанла бек багъалы болгъан бурун заманлада. Алай а ол да магъанасын тас этмегеннге ушайды.
Ортада алгъан-берген болмасын, жангы юйюрге этейик болалгъаныбызны деп не къадар кюреше эсек да, аллай бир къошула барады сыйгъа. Бир жанындан, Аллах, Аллах, ырысхы да сюйген адамынгы къууандырыргъа бериледи дейсе. Алай эсе, аны ол кюн халкъны къаратып бермей, жашау узуну берип тур, ким угъай дерикди. Тойда уа, келинчикни юйге кийиргенде, аякъ басар жер болмай къалады сыйладан бла аланы аллыкъладан.
Сыйны юсюнден айтханда, алда къыз кесини къол ишде хунерин кёргюзтгенди къайынларына этген саугъалары бла: кийиз, эшилген зат, чачакъларын кеси тюйген жаулукъла, къыйырлары омакъланнган къол жаулукъла,  жан жаулукъла… Ол себепден сый этерге керекмиди, керек тюйюлмюдю деген соруула туумагъандыла. Мен былайда къыз кеси хайырланырыкъ бернени юсюнден айтмайма.

Заранлы эришиу
Бусагъатда уа ким иги сый салады деп эришедиле къыз чыгъаргъанла. Айхай да, хычыуунду саугъа алыу, алай ... Онгларына кёре этмей, башхаладан артха къалып, сабийлерин мудах этерге сюймей къыйналгъанла да бардыла арабызда.
Бриллиант ташы болмаса, бош алтынны жукъгъа санамай, ыспассыз этип сёлешгенлени, келинден норка шубала излегенлени, алай болмаса, жаш юйюрню чачаргъа кюрешгенлени да кёребиз жашауда. Къуру къолу бла киши да чыгъарлыкъ тюйюлдю къызын юйюнден, алай бу затланы юслеринде бир марда болурча оюмгъа келирге уа тийишлиди, халкъ эсек, бирге.
Алгъаракълада бир къарачайлы жаш айтып эшитгенме, кёпле ол сый, берне, къалым  ресторанда той деген затланы юслери бла, юйдегили болалмай, къалып къаладыла деп. Алай бла ол уллу жарсыу болуп чыгъады ансыз да аз адам санлы миллетибизге. «Эл сайын алып къарасанг, жыйырма, отуз, къыркъ жаш турадыла юйдегиленмей, уллу тойла эталмай, гитчелеге уа менсинип», – дей эди ол жаш адам. Ол шартны узакъ бармай тюрлендирирге излерикди хар бир эси болгъан адам.

Келишиулюк
бла ушагъыусузлукъ
Бир-бир тойла бир да ариу ётедиле. Киеу кеси жыйыны бла, келинчик да жабыу артында нёгерлери бла энчи  олтурадыла. Келгенле да аланы атлары жазылгъан жерледе орунларын аладыла, таматалыкъларына, тиширыу, эр киши болгъанларына кёре, хар ким кеси жерин табады.
Тойну элтген, кесини ишин тынгылы этерге сюйген адам болса, ортагъа чыкъгъынчы, эки жанын да иги танып, хапарлы болады. Кезиулеп аш къангаланы артларында олтургъанлагъа жанлап, аны бла танышдырып, анга сёз береди. Жырны, тойну да кезиулеп, къонакъланы кёллерин кётюреди.
Алай а кёзге уруннган, бизге келишмеген затла да тюбейдиле быллай къууанчлада. Бир-бир тойлада  жангы келин бла киеу, буюкъмай, уялмай, къайынланы къатларында эркин айланадыла. Бизде жюрюмеген адетни этип, аланы бирге олтуртадыла, экисине энчи жасалгъан аш къанга къурайдыла. Хар кире келген келинни къучакълайды. Аны къой, ортагъа чыгъып тепсейдиле, бир бирге торт къапдырадыла.  Да сора аны юйге кийиргенни магъанасы недеди? Ол затлагъа той бардыргъан эс бурургъа керекди.
Келинчикни кийими да кёп затны юсюнден айтады. Бир ненча сагъатны башын энишге этип, артыкъ сёлешмей, артыкъ ашамай-ичмей туралмаймыды жангы келин?
Неда сый салып башлагъан кезиуде не дауур башланады тойда. Эр кишиле тиширыулагъа ал бермей олтурадыла ал тизгинлеге. Сабийлени алгъа тюртюп, келинни башындан атхан ахчаны жыйдыртадыла анала. Татлы затланы уа киши алмайды. Бу болумланы хар бирине да хо да деп баргъан тюзмюдю, терсмиди?
Ол жашауну излемиди деп, не адетле туусала да, ата-бабаладан келгенлени теплеп къояргъа жарамаз. Ол заманда сора бизни не миллет энчилигибиз къаллыкъды?

Окъуучуларыбыз а
не акъылдадыла?

Ижаланы Умар:
- Адет неди? Жюз-минг жылланы, къобан тауланы ичинде кесине орун айыргъанча, адет да алайды. Кёрюп, сынап, элек бла элеп, игиси алыннганды.
Жыйырма жыл мындан алгъа киеу, келин арбазгъа келгинчи, киеулеп барып, келинни алып келликди огъесе эки жанындан ата-анала, киеу, келин да бир жерде, бетлерин ачып, тиширыула да эр кишиле бла бирге олтуруп, ала бла тенг алгъыш айтырыкъдыла деселе ийнанырыкъ болмаз эдик.
Хар миллетни адети кесича игиди. Бир къарайыкъ – келин келип, орайда айтыла, сыйлы къартла тёрде олтура, аммала бир жанында. Киеу, кёрюнюрге тартына, башха тийреде. Келинле къызыу жумушда, сабийле арбазда ойнай – ол иги тюйюлмюдю?
Арт заманда кёп эшитебиз киеуню да кёргюзтюп, келинни да келтирип, бир кюннге къутулуп къалгъан бир да тынчды деп. Сёз жокъду. Андан да тынчды, жаш атасына: «Ма келининг!» – деп неда къыз атасына: «Ма киеуюнг!» – деп, келтирип сюеп къойсала. Багъалы миллетим, жюз-минг жылла бла этилген хунабызны оймайыкъ!

Байсолтанланы Жаухар:
- Тойланы терк-терк болгъанларына къууанама. Ол жаны бла халыбыз бир да аламатды деб а айталмайма. Ким да кечге къалмай сабий ёсдюрюрге керекди. Таулу эллени къайсын алсанг да, заманы озуп баргъан жашла бла къызла топпа-толудула. Алда аллайланы оноуларын жамауат этгенди, ким кимге келишгенине къарап. Ата-бабаларыбызны ол ахшы адетлерин эсге тюшюрюрге керек болуп турады.
Сыйны юсюнден айтханда уа, киши кишиге жукъ бермейди алайына, мен – санга, сен да манга этесе. Бусагъатда алай болгъанды – эки жаны да тёгюледи. Алай а насып анда тюйюлдю. Ол жаш адамла бир бирлери бла келишип, бир бирни ангылап жашап башлагъанларындады. Ол адетибизге бир марда салынырыкъ болур, Аллах айтса.

Шауаланы Разият:
- Мен кёп тойлагъа къатышама. Омакъ кийиннген таматаланы, адепли жашланы, къызланы, кеслерин тийишли жюрютген киеуню бла келинни кёрсем, тепсеулеге къарап, жырлагъа тынгылап, зауукълукъ алсам, халкъымы къаны ариу, ниети таза болгъанына къууанама. Адетлени юсюнде уа не бош адетибиз да сынау бла келгенди. Осалы жокъду. Бюгюннге жарашханы да аланы мурдорларында болса игиди.
Иги къызларыбызны бла аламат юйюр тутар жашларыбызны, жашау нёгер тапмай, заман оздура тургъанларына уа жарсыйма. Келечилик ишни жангыртыргъа кереги туурады. Ингушлула бизден аз санлы халкъ эдиле, бюгюн а, къарачыгъыз, къалай ёсюп барадыла. Жаш адамгъа жыйырма беш жылдан атласа, аланы къартлары ол ишни къолгъа алып, эл сайын бу къыз бу жашха тийишлиди деп, ата-аналарына билдирип, ол ишни болжалсыз къолгъа аладыла. Бизде да аллай таматаламы керек болурла?
Онгу болса, тойну юйде этгенни тюзге санайма. Алгъышлада айтылгъан берекет, насып, къууанч да жол этедиле энди келлик ахшылыкълагъа деп, алай къарайма. Сыйны юсюнде уа къууанч ёчюлюп къалгъанын да кёргенбиз. Алай болмаз ючюн, бир адам да артыкъ зат сакъламаз ючюн ол ишде бир марда салыргъа керекди.

Баш къайгъырыу – жангы
юйюрню насыбы
Тойну культурасы деген ангылам барды. Ол бизде бюгюн туумагъанды. Ёмюр жолларында кёпню кёрген ата-бабаларыбыз сюрмелеп кетген той жорукълада уллу сыйла, къоранчла жокъдула, жаш адамлагъа къайгъырыу а барды. Оюн, жыр, тепсеу – ма аладыла тойну мурдору.
Онгубузгъа кёре, кишини да мудах этмей, эки жаш адамны сезимлерин да аяп, сый – биркюнлюк, той къууанчы келтирген насыб а ёмюрлюк болгъанын эсге алайыкъ. «Бизни тоюбузда ол къалай ариу алгъыш этген эди! Ол къалай ариу тепсей эди! Ол а къалай ариу жырлай эди!» – деген эсгериулени саугъа этейик юйюр къурагъан жаш адамлагъа.  Тойдан, жырдан, къууанчдан айырмасын миллетибизни Аллах.

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман